Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - 22 december 2013
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN
Artikelen Nieuwsberichten Beschouwingen

Aarde, Water, Vuur, Lucht en Ruimte

Over de vijf boeddhafamilies

Meino Zeillemaker

e Boeddha constateerde dat, als je je lichaam analyseert, het opgebouwd blijkt te zijn uit de vier elementen: Aarde, Water, Vuur en Lucht. En hij benadrukte het psychische en spirituele belang van een vijfde element: ‘De sfeer van de oneindigheid van de Ruimte is het hoogtepunt van de bevrijding van de geest door mededogen, zeg ik.’ (Jan de Breet en Rob Janssen, p. 161) De vier elementen en ook een vijfde element spelen zowel in het Oosten als het Westen een rol. De oude Grieken namen aan dat de hele kosmos opgebouwd was uit de vier elementen. De grote man op dit gebied, Empedocles, die iets vóór de Boeddha leefde, zag de elementen ook als psychische en spirituele elementen. Hij werkte eveneens met een vijfde element, ether of kwintessens ('vijfde essentie'). Het is niet de Ruimte van de boeddhisten, maar een soort veredelde Lucht die door de goden wordt ingeademd en waar de sterren van zijn gemaakt. In de Middeleeuwen en de Renaissance speelden de elementen een grote rol in de filosofie en de alchemie. Zelfs Newton maakte nog gebruik van het element ether in zijn vroege theorie, om de zwaartekracht te kunnen verklaren.

Het Tibetaanse vajrayana-boeddhisme, een uitwerking van het mahayana-boeddhisme, ziet de wereld in termen van energie. Dit wordt voorbereid in de Hartsoetra, dé mahayana-soetra, waarin Avalokiteshvara, geïnspireerd door de Boeddha, het geloof in het substantiële karakter van de wereld ondermijnt: 'In leegte is er geen oog, geen oor, geen neus, geen tong, geen lichaam, geen geest, geen verschijnselen.'
Kleuren boeddhafamilies

Het vajrayana-boeddhisme gaat uiterst radicaal met de materie van de elementen om. Het stelt dat vijf energieën de centrale krachten in de kosmos zijn, en dat die zich op verschillende niveaus verschillend manifesteren. Op materieel niveau is alles eruit opgebouwd, ook ons lichaam, maar ze manifesteren zich in hun meest pure vorm als de elementen zoals wij die uit de natuur kennen: aarde, water, vuur, lucht en ruimte. Op het minder materiële niveau van het licht manifesteren ze zich als de vijf kleuren: geel, blauw, rood, groen, en wit. In de geest van de mens manifesteren ze zich als de vijf wijsheidsenergieën en, hiervan afgeleid, de vijf emoties.

Ken uw vijf boeddhafamilies

Deze vijf kosmische energieën worden de vijf boeddhafamilies genoemd; 'families' omdat ze een heel scala aan verschijnselen omvatten. Hun mandala (geometrisch patroon) is dus zowel een blauwdruk van de wereld als van je geest. Daarom vallen wat wij 'buiten' en 'binnen' noemen, in zekere zin samen. Wij en de wereld zijn niet alleen familie, we vormen één geheel, in ieder geval vanuit een absoluut standpunt. Het boeddhistische 'Ken uzelf' zou dus geformuleerd kunnen worden als 'Ken uw vijf boeddhafamilies'.

Onze vijf neurotische, emotionele energieën – trots, agressie, passie, jaloezie, en onwetendheid of ontkenning – zijn oorspronkelijk wijsheidsenergieën. Maar het zijn wijsheidsenergieën waar we iets mee gedaan hebben: we hebben ze genegeerd, onderdrukt, versterkt, of uitgespeeld. We doen er iets mee, omdat ze te krachtig zijn voor ons beperkte ego, dat bang wordt of het wel kan bestaan bij zoveel schittering. We moeten ze op de een of andere manier afzwakken en vervormen. Zelfs als je denkt dat je ze versterkt, zwak je ze af. De sprong van emotie naar wijsheid – en van wijsheid naar emotie – lijkt soms klein, maar het verschil is enorm.

Van agressie naar spiegelende wijsheid

Iedereen weet dat emotie en wijsheidsenergie dicht bij elkaar liggen. Laten we als voorbeeld de blauwe boeddhafamilie nemen. Het is de familie van water en van het intellect, even methodisch en georganiseerd als water. De wijsheidsenergie ervan wordt 'spiegelende wijsheid' genoemd, en de neurotische emotie ervan is agressie. Stel, je wordt woedend en daardoor heel agressief, maar je vriendin maakt op het juiste moment een grapje en krijgt je mee. Je schiet in de lach, je ontspant en je agressie smelt weg. Maar door het voorval kun je je vriendin opeens heel helder zien, misschien zelfs zoals je haar nog nooit gezien hebt. Je agressie is weer spiegelende wijsheid geworden, die je de werkelijkheid laat zien als in een heldere spiegel: volkomen objectief en nauwkeurig, maar daardoor ook krachtig en schitterend.

Andersom kan ook. Je intelligentie maakt heel nauwkeurige, wijze spiegelbeelden van de werkelijkheid. Maar de werkelijkheid verandert zo snel, dat jouw vermogen om haar te spiegelen die werkelijkheid niet kan bijhouden, omdat je je teveel fixeert op een bepaalde 'versie'. Je blijft vaak vasthouden aan een beeld van de werkelijkheid dat niet meer klopt: een woedend makende gang van zaken. We kennen allemaal de agressie waarmee we aan een eenmaal ingenomen standpunt over de werkelijkheid kunnen vasthouden. Onze intelligentie werkt als water: het functioneert heel methodisch. Het kan zo kalm zijn dat het als een perfecte spiegel fungeert, maar er is ook niet voor niets sprake van 'het woedende water'.

Vergif gezond maken

Egofixatie, een vernauwing, een kokervisie waardoor je alles ziet in het licht van eigenbelang, maakt van wijsheidsenergie de neurotische energie van de 'vergiften'. Wat moet je doen om vergif gezond te maken? Om echt met emoties te kunnen werken, moet je vriendelijkheid tegenover jezelf en je lastige emoties ontwikkelen en de overtuiging krijgen dat je diepste wezen goed is, dat je boeddhanatuur hebt en dat alle wezens dat hebben. Als je dan ontspant en rustig naar een emotie kijkt, zie je dat ze een afweerreactie is, dat er angst achter schuilt: angst voor jezelf, angst dat je aangevallen wordt, je territorium bedreigd, je bestaan in twijfel getrokken. Door die angst moet je heen. Aan de andere kant van de angst is alles transparant, jijzelf en de wereld, transparant en bijna lichtgevend.

Er bestaat een nog directere vajrayana-methode. Alle handleidingen zeggen ongeveer hetzelfde:

'Laat je niet afleiden, ontspan je, kijk naar de essentie van de woede van Water. Verwerp haar niet en cultiveer haar niet, laat ze rusten in zichzelf. Woede zelf is zuiver van aard. Het is eigenlijk wijsheid die je hele omgeving helder weerspiegelt.

Laat je niet afleiden door het theatrale Vuur van je passie. Ontspan je, kijk goed naar de mensen in je omgeving, één voor één, en erken dat iedereen de warmte van je compassie verdient.

Kijk door de trots van je Aardse territoriumdrift heen. Je hebt rijkdom die iedereen en alles kan waarderen en voeden.

Ontspan de gejaagdheid van de Wind van je dadendrang, die zich altijd jaloers met anderen moet vergelijken, en zie wat voor de hand ligt om te doen of te laten, daden die anderen niet beconcurreren maar helpen.

Wees niet bang voor de Ruimte, negeer niet wat je niet zint, maar geef gastvrijheid aan iedereen en alles wat je tegenkomt!'
Maitri mandala

De mandala van de vijf boeddhafamilies geeft ook aanleiding tot een typologie, zoals bijvoorbeeld bij de horoscoop. Bij de laatste bepaalt het moment en de plaats van je geboorte je zonneteken en ascendant. Bij de boeddhafamilies moet je er proefondervindelijk achter zien te komen wat jouw connectie met ze is. Misschien ontdek je dat je grote moeite hebt met blauw, maar dat je je enorm thuis voelt bij rood en ook affiniteit hebt met wit. Net als het zonneteken en de ascendant in de astrologie, is er meestal één boeddhafamilie waarmee je de sterkste connectie hebt, en één waarmee je connectie iets minder sterk is. Maar het is heel duidelijk dat alle vijf boeddhafamilies deel uitmaken van je psychische structuur en dat je met allemaal een goede verhouding moet krijgen.

Het element Ruimte heeft een speciale positie in de mandala van de boeddhafamilies: ze heeft twee functies. Ze fungeert als vijfde boeddhafamilie en ligt in het midden van de mandala, omringt door de vier anderen. Ze heeft haar wijsheidsaspect en haar neurotisch emotionele aspect. Maar Ruimte heeft ook een functie als ondergrond van de hele mandala. Je beleving van een boeddhafamilie verandert afhankelijk van de hoeveelheid ruimte die ermee gepaard gaat. Als je intelligentie veel ruimte heeft, heel open is, zal ze spiegelende wijsheid vertonen. Als ze weinig ruimte heeft, gesloten is, in een claustrofobische situatie verkeert, zal ze tekenen van agressie laten zien. Ruimtebeleving is heel belangrijk voor je geestelijke gesteldheid.

Maitri Space Awareness

Chögyam Trungpa Rinpoche heeft een methode gevonden waardoor het contact met de boeddhafamilies enorm versterkt wordt. Hij heeft die geïntegreerd in een trainingsprogramma, Maitri Space Awareness. Je ligt bijvoorbeeld een bepaalde tijd met een blauwe bril op, in een Tibetaanse yogahouding die je gevoeligheid voor blauw enorm vergroot. Als je daarna (zonder bril) ronddwaalt door de natuur of de stad, word je een tijdje sterk beïnvloed door de energie van de blauwe boeddhafamilie, en vertoon je jouw persoonlijke reactie op die energie. Je komt in contact met je intelligentie en agressie, maar ook met je spiegelende wijsheid. Het is een echt magisch gebeuren.

Na afloop van zo'n sessie geven de deelnemers aan het programma een verslag van hun reacties die samen een heel scala beslaan, zodat een ervaringsmatig patroon van de blauwe boeddhafamilie ontstaat. Dat doe je vervolgens ook met de andere vier kleuren. Door alle boeddhafamilies te doorlopen, krijg je een overzicht van de hele mandala, en ontdek je bovendien wat jouw individuele verhouding is met de verschillende boeddhafamilies, dus ook hun wijsheidsenergieën en emoties. En je ziet hoe je een emotie om kunt zetten in een wijsheidsenergie.

Boeken

Er zijn, kort op elkaar, twee Nederlandse boeken over de vijf boeddhafamilies verschenen: Wijsheid in emotie van Han de Wit en Stralend in de wereld van Sebo Ebbens.

Wijsheid in emotie bekijkt de boeddhafamilies nadrukkelijk en zeer grondig vanuit de boeddhistische theorie. De vajrayana-theorie over werken met emoties wordt erin uitvoerig en inzichtelijk behandeld.

Stralend in de wereld is minder gespecialiseerd en dus op een breder publiek gericht. Het vermijdt vaktermen en probeert de boeddhistische theorie zo goed mogelijk te vertalen voor alledaags gebruik, en doet dat op een heel heldere manier. Het zijn allebei voortreffelijke boeken die als het ware elkaar aanvullen.  


Chögyam Trungpa Rinpoche

Chögyam Trungpa Rinpoche (1940-1987) was meditatiemeester, dichter, kalligrafist en ikebana-meester. In Tibet was hij een vooraanstaand abt van Surmang in de Kagyu-traditie, maar was ook sterk beïnvloed door de Nyingma-traditie. Hij ontsnapte tijdens een barre tocht aan de Chinese bezetter naar India. Hij studeerde in Oxford en stichtte het meditatiecentrum Samye Ling in Schotland met Akong Rinpoche. Hij vertrok in 1970 naar de VS en was van grote invloed bij de verspreiding van de boeddhadharma in het Westen, door zijn waardering voor de westerse cultuur. Hij sprak vloeiend Engels, en kon door zijn psychologisch inzicht de dharma ook echt vertalen voor westerlingen. Hij stichtte de Naropa Universiteit in Boulder en richtte een lekenorganisatie van meditatiecentra over de hele wereld op, nu 'Shambhala' geheten. Hij blies de Shambhala-leer nieuw leven in, waarin de nadruk gelegd wordt op een wereldlijk boeddhisme dat streeft naar een verlichte maatschappij. Trungpa Rinpoche heeft verschillende publicaties op zijn naam staan. De invloedrijkste zijn misschien Shambhala, de weg van de krijger en Spiritueel materialisme doorsnijden. Hij werd opgevolgd door zijn zoon, de Sakyong Mipham Rinpoche.

(Website Shambhala Nederland)




Bronnen
J. de Breet en R. Janssen (vert.) De Verzameling Van Thematisch Geordende Leerredes, Deel 5. Rotterdam: Asoka, 2013.
H. de Wit. Wijsheid in emotie, over de mandala van de vijf boeddhafamilies. Utrecht: Ten Have, 2013.
S. Ebbens. Stralend in de wereld; de vijf Tibetaanse wijsheden in het dagelijks leven. Rotterdam: Asoka, 2013.
Maitri Space Awareness / ruimte- en kleurbeleving. Trainingsprogramma met Meino Zeillemaker.
5 en 6 (’s avonds), 7 – 8 & 14 juni 2014. Shambhala Centrum Amsterdam.





Terug naar Artikelen