Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - 22 december 2013
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN
Artikelen Nieuwsberichten Beschouwingen

Het engagement van Bhikkhu Bodhi

Vertaler en activist

Jelle Seidel

oe vaak kom je de naam van Bhikkhu Bodhi niet tegen? Hij heeft grote delen van de Pali-canon vertaald. Hij was theravada-monnik in Sri Lanka. Een gedegen opponent van Stephen Batchelor als het gaat over karma en reïncarnatie. Recentelijk valt hij me op als strijder tegen de honger in de wereld, met de door hem opgerichte organisatie 'Buddhist Global Relief'.

Hoe kwam hij als boeddhistische monnik en geleerde tot dit soort maatschappelijk engagement? Wat houdt het in? Hier volgt een eenzijdig portret van een bevlogen boeddhist; zijn monnikschap en zijn monumentale vertaalwerk verdienen afzonderlijke aandacht van specialisten.

Bhikkhu Bodhi
New York - Sri Lanka

In 1944 werd Jeffrey Block in Brooklyn, New York geboren uit joodse ouders. Hij studeerde filosofie, waarin hij in 1972 promoveerde. In 1967 werd hij toegelaten als monnik in de Vietnamese Mahayana Order. In 1972 reisde hij naar Sri Lanka, waar hij spoedig onder de Eerwaarde Ananda Maitreya volledig theravada-monnik werd: Bhikkhu Bodhi. In 1984 werd hij aangesteld als engelstalige redacteur van de Buddhist Publication Society (BPS, Sri Lanka); vanaf 1988 was hij er president.

In 2002 trok hij zich terug als BPS-redacteur en keerde hij terug naar de VS. Tegenwoordig geeft hij les in het Bodhi Monastery (Lafayette, New Jersey) en in het Chuang Yen Monastery (Carmel, New York). Hij is voorzitter van de Yin Shun Foundation, een stichting die zich toelegt op het vertalen van het werk van de Chinees-Taiwanese mahayana-boeddhist Yin Shun (1906-2005). Deze monnik en geleerde was de mentor van een nieuwe generatie boeddhistische leraren – waaronder Bhikkhu Bodhi - die de nadruk legde op de gemeenschappelijke bronnen van de verschillende boeddhistische tradities en naast de studie daarvan het belang zag van humanitaire hulp, sociaal werk en milieuactivisme.

Groeiend engagement

Het is opvallend dat Bhikkhu Bodhi in een interview op 5 april 2002, vlak na zijn terugkeer in de VS, nog niets zegt over het belang van maatschappelijk engagement voor westerse boeddhisten. Wel maakte hij zich toen al zorgen over de trend onder boeddhistische leraren om de dharma hoofdzakelijk te presenteren als psychologie.

'Waar ik me zorgen over maak is de trend onder de huidige boeddhistische leraren om de kernbeginselen van de leer van de Boeddha in voornamelijk psychologische termen te herformuleren en dan te zeggen: “Dit is Dhamma”. Op deze manier zien we misschien nooit dat het werkelijke doel van de leer – op zichzelf genomen – niet is om te leiden tot “heling” of “heelheid” of “zelfaanvaarding”, maar om de geest aan te zetten tot verlossing. Dat gebeurt door alle mentale factoren die verantwoordelijk zijn voor onze hechting en ons lijden te dempen en uiteindelijk te verwijderen. We moeten bedenken dat de Boeddha de Dhamma niet onderwees als “levenskunst” – hoewel die er wel bijhoort –, maar bovenal als een weg naar verlossing, een weg naar uiteindelijke bevrijding en verlichting. En wat de Boeddha bedoelt met verlichting is niet de feestelijke aanvaarding [celebration] van de beperkingen van de menselijke natuur, niet een passieve onderwerping aan onze zwakheden, maar het te boven komen van deze beperkingen door radicaal en revolutionair door te breken naar een totaal andere zijnsdimensie.'

Sinds zijn terugkeer speelde hij een vooraanstaande rol bij de oprichting (2008) van Buddhist Global Relief (BGR), een visionaire humanitaire organisatie die werkt vanuit de VS. Ook schreef hij (met David Loy en John Stanley) de Boeddhistische Verklaring over het Klimaat, een verklaring over klimaatverandering getekend door een bonte verzameling van boeddhistische geestelijken. Hij was in 2009 ook aanwezig tijdens de VN-klimaatconferentie in Kopenhagen, waarop die verklaring gericht was.

Waarom raakte hij zo maatschappelijk geëngageerd? In een interview op 8 juni 2010 legt hij het uit.

'Buddhist Global Relief kwam voort uit een commentaar dat ik schreef voor Buddhadharma; The Practitioners Quarterly in 2007. Toen ik dat essay schreef, had ik helemaal niet de bedoeling om een organisatie op te richten. Mijn doel was simpelweg te wijzen op een lacune in het Amerikaanse boeddhisme, namelijk de onvoldoende actieve aandacht voor het lijden dat tegenwoordig veroorzaakt wordt door onrechtvaardige sociale en economische structuren. Toen het essay gepubliceerd was, liet ik het aan niemand zien, maar een aantal van mijn studenten ontdekte het zelfstandig. Ze begonnen onderling te bespreken hoe ze de uitdaging zouden kunnen aangaan die ik had neergelegd. We hielden verscheidene voorbereidende discussiebijeenkomsten, en namen vervolgens het besluit om een organisatie op te richten, gewijd aan het verlichten van lijden op wereldschaal.'

Al eerder, eind 2004, was hem iets opgevallen. Het Bodhi Monastery, waar hij toen woonde, zamelde veel geld in om de nood ontstaan door de tsunami in Zuidoost-Azie te lenigen. Tussen de vele joodse, christelijke en moslimorganisaties die humanitaire hulp leverden, waren er maar twee boeddhistische organisaties actief, en dat waren Aziatische organisaties.

'Dit verontrustte mij. Ik vroeg mezelf af: “Wij boeddhisten praten altijd over liefdevolle vriendelijkheid en mededogen. Zijn dat alleen maar prachtige geestestoestanden, of kunnen ze ook een rol spelen bij actie?” Deze ervaring zat in mijn achterhoofd toen ik mijn essay voor Buddhadharma schreef, en het gevolg was het ontstaan van BGR. Ik leefde 23 jaar in Sri Lanka. Daar is de boeddhistische tempel het sociale en culturele brandpunt van de gemeenschap, en de monniken die daar wonen zijn actief in de zorg voor het welzijn van de mensen, ongeacht hun religie of etniciteit. Maar naarmate het boeddhisme meer voet aan de grond krijgt in de VS zie ik het gevaar dat het kan verworden tot een elitaire methodologie voor het bereiken van innerlijke vrede, of om gelukkig te kunnen leven in het hier en nu, ten koste van het vermogen [van het boeddhisme] om op breed systeemniveau de oorzaken van het lijden aan te pakken.' …

'Dit risico dreigt temeer nu het boeddhisme geïntegreerd raakt in de hoofdstroom van de Amerikaanse cultuur. BGR wil een gevoel van wat ik “consciëntieus mededogen” noem uitlokken. Het is een poging om actief uitdrukking te geven aan mededogen door middel van concrete maatregelen, gericht op het verlichten van werkelijk menselijk lijden, zelfs het meest vernederende.'

Hoe verhoudt zijn benadering zich tot de het geëngageerde boeddhisme in de VS? Veel doelstellingen en analyses komen overeen, maar wat lijkt te ontbreken in die beweging zijn programma's die actief streven naar de bestrijding van het lijden dat veroorzaakt wordt door sociaaleconomische onrechtvaardigheid, zegt hij.

Buddhist Global Relief

Dat concrete werk is precies wat BGR beoogt. De organisatie verenigt mensen van verschillende boeddhistische tradities die, als het gaat om de crises van de wereld van nu, concrete uitdrukking willen geven aan Boeddha's grote mededogen. Adviseurs zijn Eerwaarde Heng Sure, Joan Hoeberichts, David Loy, Jan Willis en Andrew Harvey.

De BGR levert zonder onderscheid naar nationaliteit, etniciteit, geslacht of religie hulp aan armen en behoeftigen in de hele wereld. De eerste projecten waren echter vooral gericht op boeddhistische landen in Azië. Van december 2008 tot juni 2009 vonden de eerste drie projecten plaats: in Sri Lanka (kansen voor arme vrouwen in de steden, samen met de hulporganisatie Sarvodaya), Myanmar (hulp aan dakloze slachtoffers van de cycloon Nargis, sponsoring van Save the Children) en Vietnam (voedsel voor behoeftige ziekenhuispatiënten). In de tweede helft van 2009 gaf de BGR voedselhulp in Sri Lanka en Cambodja. In Cambodja en Noord-India zorgde de BGR er samen met de organisatie Lotus Outreach voor dat kinderen (vooral meisjes) naar school konden. In Niger bestreed de BGR samen met het Helen Keller Instituut de ondervoeding van moeders en kinderen.

Het manifest Climate Emergency
Na een aantal projecten zag BGR in dat onderwijs een sleutelrol speelt als het om het bestrijden van armoedebestrijding en verbetering van voeding gaat, vooral bij meisjes. De focus van de projecten werd daarom verbreed naar het bevorderen van primair onderwijs voor arme kinderen.

Bhikkhu Bodhi verdiepte zich vervolgens in de problematiek van de opwarming van de aarde. De focus van BGR verbreedde zich tijdens het opstellen van de Boeddhistische Verklaring over het Klimaat. Het boeddhistische beginsel van het voorwaardelijke ontstaan leert ons aangaande het het lijden op wereldschaal drie dingen, schrijft hij.

'Ten eerste dat gebeurtenissen en processen die ver van elkaar verwijderd en zonder onderling verband lijken, via subtiele invloedslijnen in de systemen waaruit ze voortkomen, toch nauw met elkaar verbonden kunnen zijn. Ten tweede dat voorwaarden die op zich onbelangrijk lijken, toch massieve effecten kunnen produceren. Ten derde dat de menselijk wil een belangrijke factor is in het netwerk van voorwaarden; hij kan zelfs processen die worden aangedreven door fysieke wetten transformeren.'

Klimaatverandering en honger blijken elkaar te versterken, en dienen dus in samenhang benaderd te worden. Het klimaat bepaalt de productiviteit van de landbouw en landbouwmethoden beïnvloeden het klimaat. Om de honger in de wereld te bestrijden is een radicaal milieubewustzijn noodzakelijk. Wanneer mensen in het Westen doorgaan met gedrag dat het klimaat opwarmt, verminderen ze de vruchtbaarheid van de aarde en putten de voedselvoorraden in de wereld uit. Daarmee veroordelen ze (wij) miljoenen, zonder het te weten, tot een leven vol honger en ondervoeding, zelfs tot voortijdige sterfte.

Op de site van BGR schrijft Bhikkhu Bodhi over een rapport van Oxfam, waarin vier peilers van voedselveiligheid worden onderscheiden: beschikbaarheid van voedsel (productie en distributie), toegang tot voedsel (o.a. koopkracht), benutting van voedsel (voedingswaarden) en stabiliteit van het voedselsysteem. Die peilers worden, naarmate de aarde opwarmt, meer en meer aangetast. Voedselonveiligheid is het gevolg. Wereldwijde honger kan leiden tot voedselrellen, regionale conflicten aanwakkeren, geweld veroorzaken tegen mensen die het nog relatief goed hebben, en staten doen instorten.

Persoonlijke acties (consuminderen, mindful omgaan met energie, e.d.) zijn mooi, maar niet genoeg om de opwarming van het klimaat te stoppen. Mensen zijn niet alleen verantwoordelijk voor zichzelf, maar ook voor anderen. Bhikkhu Bodhi haalt hier de Boeddha aan (Samyutta Nikāya 47:19): 'Protecting oneself one protects others; by protecting others one protects oneself.' [Vertaling De Breet en Janssen in SN-5: ‘Als men op zichzelf let, let men op de ander. Als men op de ander let, let men op zichzelf.’] Als we in het Westen werkelijk een einde willen maken aan de klimaatverandering, dan moeten we – in brede zin – politiek gaan opereren, zegt hij.

'Wat nodig is, is fel mededogen dat leugens doorprikt en de waarheid – zelfs met persoonlijk risico – blootlegt. Wat nodig is, is moedige actie in het veld, actie die geesten wakker kan maken en harten kan veranderen, die mensen kan doen opschrikken uit hun zelfvoldaanheid. Wat nodig is, is de eis dat politici in het geweer komen voor de mensheid, en niet voor de belangen van de producenten van fossiele energie. Wat ook nodig is, is direct verzet in het land om te voorkomen dat de grote corporaties blijven profiteren van de laksheid van de bevolking.'

BGR en Bhikkhu Bodhi worden steeds radicaler, lijkt het wel. De volgende verbreding in de acties is het betrekken van de VS zelf in het programma. Want ook daar heerst bij velen honger.

Demonstratie op 2 november in New York
Op 1 november jl. trad een bezuiniging van 20,5 miljard dollar op voedselbonnen in de VS in werking. Het Congres wilde het systeem van voedselbonnen niet uitbreiden, zoals gevraagd door de tegenstanders. Per huishouden is er nu 36 dollar minder beschikbaar voor voedselbonnen. Vijf miljoen mensen vallen uit het programma. Niet alleen raakt deze bezuiniging huishoudens met lage inkomens in hun mogelijkheden om aan voedsel te komen, ook zullen er kwalijke gezondheidseffecten zijn voor volwassenen (hartproblemen, diabetes, hoge bloeddruk) en kinderen (astma, depressie, concentratieproblemen op school).

Op 2 november organiseerde BGR in New York hiertegen een protesttocht, een 'hunger awareness walk', zoals er velen worden gehouden in de VS. Een verslaglegger was er met bange voorgevoelens heengegaan. Wat kunnen een paar honderd boeddhisten hiertegen nu uitrichten? Bij aankomst werd hij snel van dit cynisme genezen.

'Misschien was het de glimlachende en bemoedigende aanwezigheid van Eerwaarde Bhikkhu Bodhi, Buddhist Global Reliefs oprichter. Getooid met een rode, bij zijn monnikspij passende capuchon sprak hij een menigte toe variërend van kloosterlingen tot gelegenheidsbeoefenaars, van statige grootouders tot makkelijk afgeleide kleintjes. Hij sprak over de oorsprong van deze actievorm, die hem – letterlijk – werd geopenbaard in een droom. Na de eerste hongermarsen in 2010 groeiden ze jaar na jaar in omvang. Hij sloot af met zijn opgetogenheid over het nieuws dat in India en Cambodja solidariteitsmarsen zijn gehouden; dit bevestigt dat het probleem en de oplossing ervan veel groter is dan New York.'

Altijd al radicaal

Bhikkhu Bodhi was altijd al radicaal, in de zin van: terug naar de wortels. Hij liet zich niet bepalen door verdeeldheid tussen de tradities, ging naar Sri Lanka en werd een kenner van het vroegste boeddhisme, keerde terug naar het Westen, zag aldaar boeddhisme verworden tot individueel zoeken naar innerlijke vrede en zet sindsdien beoefenaars aan tot individuele doorbraken en maatschappelijke actie. En hij geeft daarbij zelf een inspirerend voorbeeld.  

Bronnen
Bhikkhu Bodhi
Video's van toespraken
Interview op 5 april 2002
Artikel in Buddhadharma, herfst 2007
Interview Danny Fischer op 8 juni 2010
Artikelen op de site van Buddhist Global Relief
Growing disruption: climate change, food, and the fight against hunger. Oxfam, september 2013





Terug naar Artikelen