Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - 3 juli 2013
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN
Artikelen Nieuwsberichten Beschouwingen

Boeddhisme en de ecologische crisis

De noodzaak van een nieuw verhaal

Jelle Seidel

e aarde verkeert in nood. Als de mens doorgaat met de verspilling van natuurlijke hulpbronnen, krijgt de aarde volgens vele deskundigen te maken met grote rampen. Denk aan de opwarming van de aarde en de klimaatverandering met hun desastreuze gevolgen: zeespiegelstijging, overstromingen, overbevolking, voedselschaarste, vernietiging van de biodiversiteit, enz. Wat kunnen boeddhisten doen om het tij te keren, wat kan het boeddhisme hierin betekenen? Dat er meer nodig is dan individueel, persoonlijk ontwaken, is duidelijk. Maar wat? Een boeddhistische milieubeweging oprichten soms?

De filosoof, schrijver en zenleraar David R. Loy verzorgde eind 2012 op internet een zogenaamde Tricycle Retreat. Hij hield vier lezingen over Evolution, Ecology, and Emptiness: Buddhist Social Ethics in Contemporary Life. Dat beloofde wat.

In dit artikel volg ik Loys manier van denken: zie het collectieve naast het individuele lijden, zie de noodzaak van collectief naast individueel ontwaken. Nog nooit is het bodhisattva-ideaal zo actueel geweest. Plaats dit alles in evolutionair perspectief: in de miljarden jaren dat de aarde bestaat is de mensheid pas recent in staat om het leven op aarde te vernietigen, maar ook de mogelijkheid van collectief ontwaken is recent. De aarde is een zelfregulerend systeem en de mens is daarvan een onderdeel. Voor een positieve wending moeten we vanuit een ander perspectief naar de aarde kijken. Daar ligt de betekenis van het boeddhisme: het ontwikkelen van een nieuw verhaal. Op de vraag naar 'wat te doen, en hoe' geeft Loy (nog) geen antwoord. Maar er gebeurt al veel.

Helende ecologie

Eind 2010 hield David Loy een toespraak op een nationale bijeenkomst van de Amerikaanse Academy of Religion in Atlanta, genaamd Healing Ecology. Daarin schetst hij de parallel tussen het individuele en het collectieve basisprobleem van de mens. De mens lijdt doordat hij zich vastklampt aan een vals zelfbeeld.

Individueel doen we alsof ‘het zelf’ een vaste, permanente en unieke entiteit is; alsof wij afgescheiden zijn van de wereld. We willen niet zien dat het zelf (en de wereld) onzekere, vergankelijke constructies zijn. We hebben wel het gevoel dat er iets wringt, maar we zoeken de oplossing steeds weer buiten onszelf. Daarmee gaan we standvastig door, ook als het blijft wringen. Op veel fronten vertonen we verslavingsgedrag. 'Happiness is the next thing you buy.'

Op collectief niveau is de mens vervreemd van zijn natuurlijke omgeving. Die vervreemding produceert collectief lijden, want ook deze vervreemding wringt. Er heerst fundamentele verwarring over de plaats en rol van de menselijke soort in de biosfeer. Ook hier proberen we vaste grond onder de voeten te krijgen door ons heil buiten onszelf te zoeken: permanente economische groei en technologische beheersing van natuurlijke hulpbronnen zou de remedie zijn voor ons ongenoegen, maar die verergert de situatie juist.

Het boeddhisme vraagt om inkeer op beide fronten, meent Loy: zien dat er geen onderscheid is tussen het zelf en de wereld, zien dat de mens een integraal onderdeel van de natuur is. En daarnaar handelen. 'Terug naar de natuur' is onzin, want we zijn er nooit uit weggeweest. Collectief komt die inkeer neer op het besef dat de mensheid op een cruciaal punt in de evolutie van de biosfeer is aangeland. Wakker worden. Als we niets doen tegen de opwarming van de aarde en de verspilling van onze natuurlijke hulpbronnen, dan dreigen er grote rampen.

Op wereldniveau is een wezenlijk andere organisatie van de energievoorziening noodzakelijk. De beschikbaarheid van duurzame en hernieuwbare energie moet onze behoefte aan energie bepalen, niet onze vraag ernaar. Hoe is die beschikbare energie rechtvaardig te verdelen? Op deze vraag moet de menselijke beschaving gefundeerd zijn. Dat vereist een enorme ommekeer in het denken. Loy ziet de ecologische crisis als een spirituele uitdaging die alle religies aangaat, in het bijzonder het boeddhisme. Hij citeert met instemming Thich Nhat Hanh: 'The Buddha attained individual awakening. Now we need a collective enlightenment to stop the course of destruction.'

Transformatie van het zelf en de aarde

In de Tricycle Retreat werkt Loy deze ideeën verder uit. Hij citeert om te beginnen Nisargadatta Maharaj: 'Wisdom tells me I am nothing. Love tells me I am everything. Between the two my life flows.' Hoe het valse zelfbeeld door meditatie afbreken en weer opbouwen tot wijsheid en liefde? Daarover gaat het boeddhisme in brede zin, dus inclusief het maatschappelijke en biologische zelfgevoel van de menselijke soort.

Pas vanaf de Griekse oudheid heeft de westerse mens het idee dat maatschappijen maakbaar en dus veranderbaar zijn. Daarvoor was alles natuur, en religies bepaalden de plaats en de rol van de mens in de kosmos. Die rol stond vast en gaf het leven zin, ook als dat bij de Azteken mensenoffers betekent om de kosmos draaiende te houden.

Met de moderne tijd komt de onzekerheid. De mens moet zichzelf zien te redden, zonder hulp van de goden, terwijl de maatschappelijke problemen toenemen. Tegenwoordig zoeken we ons heil in processen die zich buiten ons om lijken te voltrekken, zoals economische groei en technologische ontwikkeling. We vertrouwen er blind op dat wetenschap en techniek wel oplossingen zullen vinden voor de ecologische crisis.

Economische groei voorop, en daarna zien we wel verder. Maar het wordt steeds duidelijker dat dit niet werkt. Een andere verhouding van mens tot zijn maatschappelijke en biologische omgeving (biosfeer) is nodig. Niet: 'terug naar de natuur', want de aarde was, is en blijft onze moeder, ons thuis.

Een nieuw verhaal

Hoe kijkt de mens naar zichzelf? Ook hier is het crisis. In het Westen ging God dood, en toen? We hebben een nieuw verhaal nodig. In de negentiende eeuw kwam het sociaal darwinisme op met verhalen over de heilzaamheid van natuurlijke selectie en hoe nuttig de strijd om de natuurlijke hulpmiddelen economisch is. Daar moeten we niet zomaar het traditionele boeddhisme tegenover zetten, want in de tijd van de Boeddha speelden dit soort problemen niet. Loy pleit voor een verhaal, gebaseerd op het beste van het Westen en het beste van het boeddhisme. Voor het Westen zijn dit wetenschap, evolutieleer en sociale revolutie, voor het boeddhisme: individueel ontwaken.

Dat nieuwe verhaal moet gebaseerd zijn op de evolutie van achtereenvolgens de zonnestelsels, de complexe levensvormen en de mens als sociale primaat. Waarop is die evolutie gebaseerd? Godgelovigen claimen een alwetende sturende externe intelligentie, veel wetenschappers gaan uit van totale toevalligheid. Maar er is een derde weg, vertegenwoordigd door wetenschappers als de evolutionair bioloog Theodosius Dobzhansky (1900-1975), de evolutionair kosmoloog Brian Swimme (1950) en de eco-theoloog Thomas Berry (1914-2009).

Zij zien de evolutie als een creatief, zelforganiserend en -corrigerend ontwikkelingsproces met de mens steeds meer in een centrale rol. Swimme en Berry: 'The mind that searches for contact with the Milky Way is the very mind of the Milky Way galaxy in search of its inner dephts.' Hier is het boeddhisme helemaal thuis, want wat anders is collectief ontwaken? Volgens Loy is collectief wakker worden: 'het universum dat zichzelf gewaar wordt'.

Ook wat betreft de plaats en rol van de mens biedt het boeddhisme een derde weg. Niet de mens in zijn superieure, centrale, sturende rol. Niet het volstrekte tegendeel, namelijk de mens als een levend wezen als elk ander levend wezen. Maar allebei, want de mens is in potentie creatief (naast destructief) èn met alles en iedereen verbonden (shunyata, emptiness).

Bodhisattva's van de biosfeer

Het boeddhistische Grote Verhaal vertelt dat de aarde ons door middel van de ecologische crisis zegt om wakker te worden, te zien wat we aanrichten en opzij te gaan. Dat kunnen mensen doen door bodhisattva's van de biosfeer te worden. Daartoe moet de mens niet alleen zien wat er werkelijk aan de hand is, maar ook juist handelen. Wat het boeddhisme kan bijdragen is bewustwording van de eenzijdige gerichtheid die sociale actie in het Westen vaak heeft. Strijden tegen het systeem en vóór 'de natuur' (milieudefensie) plaatst de mens juist diametraal tegenover de natuur. De illusie van het zelf als vreemde entiteit blijft in stand als acties niet bijdragen aan ons één zijn met de aarde. Het besef hiervan verkleint de kans op burn-out bij actievoerders. Het principe van niet-weten is belangrijk. En de relativering van het tijdsbesef: denken in kalpa's, eindeloze tijd. Het kan zijn dat het ecologische kantelpunt al bereikt is en wij bergaf gaan, maar dat is geen reden om ontmoedigd te raken.

Het boeddhisme kan ook wat leren van moderne sociale bewegingen. Lijden is niet alleen een persoonlijk probleem, maar ook een maatschappelijk probleem. Begeerte, haat en verwarring manifesteren zich in de instituties van het militair-industrieel-financieel-media-complex. Boeddhisme moet meer zijn dan 'zelfhulpboeddhisme', want daarmee verandert er maatschappelijk te weinig.

Een bodhisattva praktiseert dus op twee niveaus: hij belichaamt het persoonlijke en het collectieve, wijsheid en liefde, leegte en vorm. 'Wisdom tells me I am nothing. Love tells me I am everything. Between the two my life flows.'

Earthrise: de aarde komt op vanachter de maan

Het valt op hoezeer de analyse van Loy overeenkomt met die van de niet-boeddhistische geoloog Peter Westbroek. Hij is duidelijk verwant aan de door Loy genoemde wetenschappers van de derde weg.

In De ontdekking van de aarde; het grote verhaal van een kleine planeet benadert Westbroek de aarde als een systeem, met al 4,6 miljard jaar wisselwerkingen tussen de geosfeer, de biosfeer, de atmosfeer en de hydrosfeer. Op dat systeem werkt zowel de interne energie van de aarde als de zonne-energie in.

Kenmerkend voor de aarde is de zelforganisatie van het systeem, dat op wonderbaarlijke wijze steeds weer nieuwe niveaus van functioneren bereikt. Westbroek beschrijft de ontwikkelingen in de wetenschappen die deze sferen bestuderen. Hij laat zien hoe zich eind jaren zestig in al die wetenschappen symbiotische ontwikkelingen voordeden. Plotseling zagen pioniers de samenhang tussen wetenschappen die traditioneel geheel los van elkaar stonden, en die samenhang was 'het systeem aarde'. De contouren van een overkoepelende 'Earth System Science' werden duidelijk, met nieuwe perspectieven voor het redden van de aarde.

Rond 1968 werden plotseling miljoenen mensen zich ervan bewust dat er 'grenzen aan de groei' zijn. Natuurlijke voorraden van grondstoffen en fossiele brandstof bleken eindig. Globalisering, klimaatverandering, zeespiegelstijging, overbevolking, vernietiging van de biodiversiteit en het uitbreken van wereldwijde epidemieën kwamen in het centrum van de belangstelling te staan. Er ontstond volgens Westbroek een nieuw wereldbeeld, het symbiotische.

Westbroek ziet de beroemde foto's van 'Earthrise' als het icoon van dit nieuwe wereldbeeld. De Amerikaanse astronauten Borman, Lovell en Anders cirkelden met Kerst 1968 om de maan en zagen plotseling de aarde opkomen vanachter het maanoppervlak. Een week na de opnames verscheen een kleurenfoto in alle belangrijke kranten en tijdschriften. Miljoenen mensen werden zich bewust van de emotionele lading van dit beeld. 'Het bijzondere van Earthrise is het oogverblindende contrast tussen het barre maanlandschap en de zacht gekleurde aarde.'

Borman: 'Het was het aangrijpendste beeld van mijn leven, dat een stroom van nostalgie, van gewoon heimwee in me losmaakte. De aarde was het enige ding in de ruimte dat kleur had. … Hij was vooral blauw, zacht en vredig, met de continenten in rossig bruin. En steeds de witte wolken, als wattenslierten uitgespreid over die immense bol.' Lovell: 'Toen ik die blauwe bol zag, zo groot als de nagel van mijn duim aan mijn gestrekte arm, toen wist ik dat dit mijn thuis was, meer nog dan God's Own Country.'

Westbroek geeft hiermee concrete voorbeelden van de betekenis van de woorden: 'het universum wordt zichzelf gewaar'.

Wat er al in de praktijk gebeurt

Loy vindt een boeddhistische milieubeweging onnodig. Overal ter wereld zijn boeddhistische organisaties actief, vaak onder de noemer van het geëngageerde boeddhisme. (Zie een overzicht op DharmaNet.)

Andere groeperingen maken milieustudie en -actie tot een vast onderdeel van hun leerprogramma, richten werkgroepen en instituten voor milieustudie op (bijvoorbeeld Shambhala, Mountains and Rivers Order). Of ze geven richtlijnen voor kloosters, centra en de gemeenschap inzake bos-, water- en faunabeheer, afvalverwerking en het tegengaan van de opwarming van de aarde (Karma Kagyu). De oogst op internet onder 'buddhist environmental groups' is groot.

De site Ecological Buddhism (ecobuddhism.org) vat het onderwerp boeddhisme en ecologie op hoog niveau samen, met veel aandacht voor de praktische kant van economie, technologie en psychologie. Directeur is David Stanley PhD, adviseurs zijn Diane Stanley, David Tetsuun Loy PhD en Gyurme Dorje PhD. Boeddhistische leraren uit alle tradities leveren bijdragen. Deze site spitst zich toe op de opwarming van de aarde, maar behandelt van daaruit zeer concreet alle aspecten van de ecologische crisis. Aantasting van de biodiversiteit, ontbossing, dreigende overstromingen, hongersnood, strijd om energiebronnen en catastrofale migratiebewegingen komen aan bod. Er zijn vaste rubrieken over Wetenschap, Wijsheid en Oplossingen.

Er staat een Boeddhistische Verklaring over Klimaatverandering op de site, voortgekomen uit het boek A Buddhist Response to the Climate Emergency, waaraan twintig leraren bijdragen leverden. De Verklaring, opgesteld voor de VN Klimaatconferentie in Kopenhagen in december 2009, is van de hand van David Loy en Bhikkhu Bodhi.

Conclusies

Hoogdravende verhalen over het redden van de aarde zetten op zich weinig zoden aan de dijk. Maar de lezingen van Loy spreken tot de verbeelding en hebben wel degelijk praktische betekenis. Boeddhisten en hun organisaties doen al veel aan de ecologische crisis, maar een duidelijker perspectief is wenselijk.

In evolutionair perspectief is een Boeddhistisch Groot Verhaal mogelijk. De aarde zegt de mensheid met de ecologische crisis om wakker te worden en opzij te stappen. Dat kunnen mensen doen door de bodhisattva's van de biosfeer te worden. Dat is geen 'eind goed al goed'-verhaal.

Het kan zijn dat het ecologische kantelpunt al bereikt is, concludeert Loy, en dat de gevreesde rampen eraan komen. Dat is geen reden om ontmoedigd te raken. De aarde zal zichzelf redden, met of zonder rampen. Vertrouwen in de mogelijkheid van positieve ontwikkelingen, ook al gaat het om tijdsspannen die ons individuele leven ver te boven gaan, is van het grootste belang.  

Bronnen
Loy, D.R. 'Healing Ecology'. Journal of Buddhist Ethics, 17, 2010.
buddhistethics/2010/12/09/healing-ecology

Stanley, J. Loy, D.R., Gyurme Dorje. A Buddhist Response to the Climate Emergency. Boston: Wisdom Publications, 2009. buddhist_declaration

Thich Nhat Hanh. The world we have; a Buddhist approach to peace and ecology. Berkeley (Cal): Parallax Press, 2008.

Westbroek, P. De ontdekking van de aarde; het grote verhaal van een kleine planeet. Amsterdam: Balans, 2012.

www.tricycle.com/retreats
www.dharmanet.org/lcengaged.htm
shambhala.org/community/touching_earth
www.mro.org






Terug naar Artikelen