Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - 22 december 2013
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN
Artikelen Nieuwsberichten Beschouwingen

‘Een gevangenis is als een hogedrukpan’

Interview met een boeddhistisch geestelijk verzorger

Kees Moerbeek en Jelle Seidel

eindert van den Heuvel is boeddhistisch geestelijk verzorger in gevangenissen bij de Dienst Geestelijke Verzorging, een landelijke dienst binnen de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) van het Ministerie van Veiligheid en Justitie. Meindert studeerde in 1984 af als klinisch psycholoog. Hij beoefent zenmeditatie sinds 1980 bij verschillende zenleraren, zoals Nico Tydeman Sensei. In 2011 ontving Meindert transmissie van Nico Tydeman.

De DJI heeft zes boeddhistisch geestelijk verzorgers. Eenieder heeft een vaste standplaats, maar daarnaast komen ze in gevangenissen in hun regio. Meinderts standplaats is Almere en hij gaat geregeld naar bijvoorbeeld de Bijlmerbajes, Nieuwersluis en Heerhugowaard.

Hoe ben je tot dit werk gekomen?
Na mijn studie heb ik voor een Amsterdams onderzoeksbureau verslaafde gedetineerden geïnterviewd in de Bijlmerbajes. Daar ontmoette ik een humanistisch raadsman, die me voorstelde om een meditatiegroep in de bajes te beginnen. Eens per week gaf ik er meditatieles met yoga-oefeningen, totdat ik ging werken in De Tiltenberg. Na de sluiting daarvan in 2003 schreef ik honderden sollicitatiebrieven om geestelijk verzorger te worden, maar omdat ik geen protestant, katholiek of humanist ben lukte dat niet. In die tijd heb ik op veel plekken in Amsterdam meditatielessen gegeven.

Toevallig las ik dat Caroline Hissink en Eric Soyeux bezig waren met boeddhistische geestelijke verzorging in gevangenissen. Zij waren pioniers. Ik heb Caroline gebeld, over mijn opleiding en ervaring verteld en dat ik boeddhistisch geestelijk verzorger wilde worden. Ze noteerde mijn telefoonnummer en ruim een jaar later belde ze me op voor een gesprek. Op basis van mijn studie, mijn ervaring en omdat ik al lang met zenboeddhisme bezig was, ben ik aangenomen.

Caroline, Eric en ik waren freelancers en werkten landelijk bij DJI. We woonden alle drie in Amsterdam, dus wij moesten vrij veel reizen. Ik herinner me nog goed dat ik voor mijn eerste klant helemaal naar Leeuwarden ging. Meestal gaf een gedetineerde bij de humanist of pastor aan een boeddhist te willen spreken. Er ging een telefoontje naar het hoofdkantoor, we werden opgeroepen en een van ons ging er heen. Van die begintijd heb ik erg genoten.

Ik was een jaar of zeven freelancer toen boeddhistisch geestelijke verzorging in gevangenissen officieel erkend werd. Dit hield in dat ik in vaste dienst kon komen en het diploma geestelijke verzorging moest bezitten. Daarom studeer ik nu aan de VU. Ik ben bijna klaar en moet alleen mijn scriptie nog schrijven.

Wat houdt je werk in?
Boeddhistisch geestelijk verzorgers in gevangenissen hebben zeven taken. De individuele gesprekken zijn wat mij betreft één van de belangrijkste. Vooral omdat de geestelijke verzorging een vrijplaatsfunctie is, dankzij ons ambtsgeheim. Gesprekken met gedetineerden zijn geheim en het is heel belangrijk om dat ambtsgeheim te bewaken. Die gesprekken gaan alle kanten op, soms gaat het over het delict, soms over spiritualiteit en boeddhisme.

Meditatiebijeenkomsten zijn het tweede belangrijke onderdeel. Op mijn vaste standplaats Almere kom ik wekelijks twee keer. Eens in de week houd ik een meditatiebijeenkomst, waar tien tot vijftien gedetineerden komen. Hoe lang en hoe we mediteren hangt af van de groep. Meestal twintig minuten met loopmeditatie en dan vertel ik een eenvoudig verhaal uit het boeddhisme. Er is veel macho, veel ADHD en onrust in de gevangenis en stilzitten op een stoel is moeilijk. Op een kussentje is helemaal lastig vanwege de pijn in de benen. In het begin zorgt met zijn tienen stilzitten voor gegrinnik, want het is ronduit eng. Maar ze doen het en komen terug.

Gedetineerden beginnen vaak met mediteren om rust te vinden in hun hoofd, of omdat ze een kort lontje hebben. Sommigen hebben wel eens iets gelezen over boeddhisme en willen er meer over weten. Zelden zegt iemand ‘ik ben boeddhist’. Dat hoeven ze van mij ook niet te worden. Af en toe kom ik etnische boeddhisten tegen, of een Nederlandse man die met een Thaise getrouwd is.

Ik vind het prachtig om te zien hoe die mannen vorderingen maken. Ze beginnen met wiebelen en grinniken en opeens kunnen ze twintig minuten stilzitten. Door wisselingen in de groep gaat het op en neer met die onrust. Ik ben tolerant; het is ook moeilijk, maar ze moeten wel een poging doen om serieus bezig te zijn. Is het een tijdlang stil, dan vinden de mannen dit zelf ook heel bijzonder en motiverend.

Onze derde taak zijn de gespreksgroepen rond een thema. Ik doe soms een ‘circle practice’, vergelijkbaar met de 'talking stick' bij de Amerikaanse Indianen. Naar aanleiding van het ontwaken van de Boeddha onder de boom hebben we het in de groep gehad over geluk. De Boeddha herinnerde zich hoe gelukkig hij was in zijn jeugd, zittend onder een boom. Ik vroeg de gedetineerden naar hun ervaring van geluk.

Het vierde is de intake van nieuwe gedetineerden, waarna ze naar de afdeling gaan die het meest geschikt voor ze is. Een geestelijk verzorger gaat naar de inkomstenafdeling en legt uit wat geestelijke verzorging is. Gisteren was het mijn beurt, heel leuk om te doen.

Als vijfde zijn er de festiviteiten, zoals kerst, maar als boeddhist heb ik nog niet veel feestelijke activiteiten georganiseerd.

Onze zesde activiteit betreft calamiteiten, zoals zelfmoordpogingen, maar dat heb ik gelukkig niet vaak meegemaakt. Soms mogen gedetineerden in het begin geen contact hebben met anderen, behalve hun advocaat en de geestelijk verzorger. Dat kan weken en een enkele keer maanden duren. Kranten lezen en televisie kijken is er ook niet bij. Ze zitten op hun cel, op hun afdeling, maar om de zaak die loopt niet te beïnvloeden, mogen ze geen contact met de buitenwereld hebben.

Tenslotte heb ik nog niet genoemd: ‘lopen op de ring’. Dat betekent dat je de afdelingen langs gaat en kijkt wat je tegen komt. Zo kunnen, informeel, de meest waardevolle gesprekken ontstaan. Of je komt even bij een gedetineerde op cel omdat hij de foto’s van zijn vrouw en kinderen wil laten zien.

Hoe kijken gedetineerden aan tegen de situatie waarin ze zitten?
De meeste gedetineerden zijn mannen, er zijn maar enkele vrouwengevangenissen. Problemen bij vrouwen richten zich misschien vaker naar binnen. Bij problemen komen vrouwen dan eerder in de psychiatrie terecht. Bij mannen richten problemen zich sneller naar buiten, ze worden agressief en daardoor komen ze in de gevangenis terecht. Maar de onderliggende problematiek is vaak heel vergelijkbaar.

Er bestaan natuurlijk criminelen, maar ook schrijnende gevallen. Er zijn ook situaties waarbij ik denk: ‘Als ik zo’n achtergrond had, zat ik hier waarschijnlijk ook.’ Ik ga niet zeggen dat ‘ze’ er niets aan kunnen doen en zielig zijn, maar dikwijls ligt het gecompliceerd.

Ook zie ik mensen met wrok tegen de maatschappij; de hulpverlening zou hebben gefaald en het ligt allemaal aan de ander. Dat is tegelijk onderdeel van hun probleem. Dat probeer ik terug te geven, hopend dat ze er iets aan hebben. Die ‘anderen’ kun je niet veranderen, misschien wel iets in jezelf. Het helpt soms dat ik psychologie gestudeerd heb. Er zijn veel mensen met psychiatrische problemen in de gevangenis. Vaak zitten deze gedetineerden dan ook op een bijzondere zorgafdeling, waar iets meer aandacht en rust is.

Wat is de zin van geestelijke verzorging in de gevangenis?
Natuurlijk zijn er vraagtekens te zetten bij het verschijnsel gevangenis en hoe het georganiseerd is. Misschien wordt over tweehonderd jaar wel gezegd: ‘Rond het jaar 2000 sloten ze nog mensen speciaal op in een gevangenis. Wat was dat toch een raar verschijnsel.’ Maar hoe het anders zou moeten, kan ik natuurlijk ook niet zo maar zeggen.
Daisan


Ik denk dat de geestelijke verzorging belangrijk is, als eerste voor de gedetineerde zelf. Een sesshin (een retraite) is een hogedrukpan is. Daisan, het gesprek met de leraar, is het enige ogenblik dat er stoom uit kan. Een gevangenis is als een hogedrukpan en geestelijk verzorging is de daisan. Gedetineerden zitten lang achter een gesloten deur en zijn op zichzelf terug geworpen. Ze kunnen bij ons terecht voor een gesprek over iets dat ze werkelijk bezig houdt. Dat zijn niet de stoere verhalen over de volgende kraak. En als ik het over ‘ons’ heb dan bedoel ik niet alleen de boeddhistisch geestelijk verzorgers, maar ook de andere denominaties: katholiek, protestant, humanistisch, islam, joods en hindoe. De samenwerking met die collega’s is ook erg belangrijk.

Ook is geestelijke verzorging belangrijk voor de samenleving als geheel. Er wordt in de politiek veel gesproken over het terugdringen van recidive. Daar kunnen geestelijk verzorgers een belangrijke bijdrage aan leveren. Paradoxaal genoeg omdat geestelijk verzorgers dit niet expliciet doen. Je bent bij ons welkom zoals je bent, je krijgt de ruimte. En die ruimte geeft de mogelijkheid om tot inzicht te komen en te veranderen. Als ik vraag aan gedetineerden waarom ze willen mediteren dan zeggen ze bijna allemaal: 'Ik zoek rust.' Ik vertel ze dat dat een uitstekende motivatie is om te gaan mediteren en dat ze die rust zeker zullen vinden. Veel meer nog, als je serieus mediteert en een commitment aangaat, dan vind je niet alleen wat rust, maar een diepe innerlijke vrede, een geestelijke bevrijding. Maar dat vraagt iets. Dat vraagt niet alleen inzet en overgave maar ook de misschien wel meest radicale verandering die denkbaar is. Het christelijke woord ‘bekering’ drukt dat mooi uit. Dogen, beroemde zenmeester, zegt: 'Turn your light inwards.' Richt je aandacht naar binnen en ga de confrontatie aan met je eigen kleinmenselijke zwakheden en tekortkomingen. Die onder ogen zien is de eerste stap. Maar dat is niet makkelijk (ik geef liever de schuld aan een ander), dat is een bittere pil en daarom doen we er een laagje suiker omheen. De Boeddha noemde dat ‘upaya’, wijze hulpmiddelen. Hij wist veel bittere pillen in een laagje suiker te verpakken, zodat wij ze toch zouden slikken. Maar dat is dus de paradox van de verandering waar je voor kiest als je naar de geestelijke verzorging gaat.

Ten derde helpen wij ook om de inrichting een leefbare plek te houden, om te voorkomen dat al die onrust en agressie constant botst.

Ik ben van plan om speciaal voor gevangenispersoneel op de woensdag van twaalf tot half één een half uurtje te gaan zitten. Medewerkers die dit willen, kunnen meedoen.

Welke tradities zijn er onder de zes boeddhistisch geestelijk verzorgenden?
Het is vooral zen, er is één tibetaans-boeddhist en één etnische boeddhist, een Vietnamees. Bij de start waren er een aantal dingen belangrijk Er moesten vrouwen bij komen: er zijn er twee. De geestelijk verzorgers moeten uit verschillende tradities komen: zen, Tibetaans en theravada. Dit is deels gelukt. Ze moeten uit verschillende regio’s komen, wat erg praktisch is. Dat is goed gelukt, ik heb collega’s in verschillende provincies. We hebben een mooi team, vind ik.

Hoe belangrijk is je relatie met je leraar Nico Tydeman voor je werk als geestelijk verzorger?
Nico Tydeman
Heel belangrijk! De Dienst Justitiële Inrichtingen vindt de opleiding aan de VU heel belangrijk, maar een universitaire opleiding alleen is onvoldoende bodem. Het is ook belangrijk om geworteld te zijn in een boeddhistische traditie en praktijk. Bij de christelijk geestelijk verzorging bijvoorbeeld vindt men dat ook. De Boeddhistische Zendende Instantie (BZI) kijkt niet alleen naar de opleiding, maar ook hoe iemand geworteld is in de traditie en de praktijk.

Varamitra, hoofd boeddhistisch geestelijke verzorging, heeft actief contact gezocht met onze leraren. De afgelopen twee jaar zijn we met zijn zessen en Varamitra twee dagen naar Zen River en naar De Noorderpoort geweest. Daar kwam Nico ook bij. We hebben over ons werk gesproken met onze leraren en informatie uitgewisseld. Het is waardevol om het contact met de leraren te onderhouden en te verstevigen, ook als het om het werk gaat, en het werk te wortelen in onze sangha’s. De opleiding en het diploma, het geworteld zijn in de traditie en de praktijk zijn belangrijk en worden zo gewaarborgd.  

Bronnen
Boeddhistische Geestelijke Verzorging
Boeddhistische Geestelijke Verzorging bij Justitie
Dienst Geestelijke Verzorging (DGV)
International Zen Center Noorder Poort
Zen Centrum Amsterdam





Terug naar Artikelen