Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - 3 juni 2018
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN
Artikelen Nieuwsberichten Beschouwingen

De zwarte tulp

Hans van Willenswaard

‘De in het oog lopende boeddhistische tulpenmanie zoals die rond het jaar 2000 heerste lijkt, volgens hetzelfde patroon als de hausse in de tulpenhandel tussen 1634 en 1637, te zijn gaan liggen. Zo’n mooie tijd gekarakteriseerd door de ronduit geweldige Boeddhistische Omroep Stichting (BOS) … komt niet gauw terug.’ Najaar 2017, schreef Hans van Willenswaard vanuit Thailand dit in zijn 35 A4’tjes tellende eerste artikel over de begintijd van het boeddhisme in Nederland. Vanuit zijn medewerking aan het International Network of Engaged Buddhists (INEB) probeert hij een impuls te formuleren voor een eigentijds boeddhisme: ‘Het geheim van de Zwarte Tulp’. Blij met het artikel, koos de redactie van het Magazine ervoor als eerste het deel over meditatiecentrum De Kosmos te publiceren. Hieronder fragmenten uit zijn relaas.

Hans van Willenswaard
ijn smalle weg in de wereld van het boeddhisme heb ik meestal gevonden in de zijstromen van de grote rivier. De kanttekeningen die volgen zijn door die positie bepaald. In de jaren voor de oprichting van ‘de Vrienden’, in 1963, ging ik op zoek naar de duistere romantiek van de Nederlandse kunstenaars die in de jaren 50 Parijs hadden opgezocht, zoals de dichter Simon Vinkenoog. Meteen na de middelbare school vertrok ik naar de lichtstad waar ik een jaar woonde. Terug in Nederland meldde ik me aan als student bij de Sociale Academie, Karthuizersplantsoen, in Amsterdam. Mijn eerste baan als professioneel cultureel werker werd het vormgeven van de sociale activiteiten van Fantasio. Eén van de wapenfeiten van Fantasio waren de concerten van Pink Floyd.

Meditatie en marihuana
Nog voor Fantasio uit de hand liep, nodigde ik de franciscaanse priester Ruud Lohman uit. Hij vertelde in het beroemde jazz-keldertje opgetogen over zijn ervaringen met yoga in India. Zijn verhaal bood een belangrijk aanknopingspunt toen we, na de sluiting van Fantasio, het latere meditatiecentrum De Kosmos vorm probeerden te geven. Ruud Lohman bracht ons in contact met de Amsterdams architect en raja-yogaleraar Ton Alberts. Ons team reisde het hele land af met het doel spirituele leiders te ontmoeten om hun advies en medewerking te vragen. De thema’s die we voorlegden waren vooral: meditatie en drugs, meditatie en engagement met maatschappelijke verandering, meditatie en eigentijdse kunst, nieuwe media en popcultuur. We besloten een ‘huisdealer’ aan te stellen om het zinvol gebruik van bewustzijnsbeïnvloedende middelen veilig te stellen. Alleen marihuana was toegestaan. Meditatie was niet alleen een doel in zichzelf, het was een onmisbare hulp om ontregelende ervaringen beheersbaar en zelfgestuurd te houden. En ermee te stoppen.

Wat mij vooral intrigeerde bij de rondgang langs de meesters was een bezoek aan Kwee Swan Liat (1922-2006), wetenschappelijk onderzoeker aan het Instituut voor Wijsbegeerte, Universiteit Leiden. De koele kamer van deze van oorsprong mathematicus, geboren in Indonesië, zinderde van inzicht. Snel na ons bezoek in 1969 werd hij hoogleraar in de wijsbegeerte aan de Technische Hogeschool Eindhoven. Een zeer zacht sprekende man die later met zijn lezingen in De Kosmos de evolutie van de mensheid opriep alsof je die meemaakte in één avond. De keuze die ik toen maakte voor het boeddhisme was een voorlopige plaatsbepaling zonder iets uit te sluiten.

Vipassana
Op 1 december 1969 opende De Kosmos haar deuren. Kwee Swan Liat raadde ons aan de kunstenaar Bruno Mertens te benaderen voor het geven van praktische meditatielessen in het nieuwe centrum. Met Bruno samenwerken werd mijn taak. Bruno Mertens woonde met zijn Zwitserse vrouw Susan in een smaakvol tot atelier verbouwde boerderij in Bodegraven. Hij was als kunstenaar vooral beroemd om de bouw van grote mobiles, die op de wind bewogen. Bruno was, gedreven door zijn enorme wilskracht, naar Schotland gefietst om Chögyam Trungpa Rinpoche (1939-1987) te bezoeken in Samyé Ling en was van hem erg onder de indruk. Maar ook geschokt door zijn ronduit wilde gedrag.

Bruno had leren mediteren, in de school van Vipassana Bhavana, van mevrouw Saiyude D. Bhakdi, de vrouw van de Thaise ambassadeur in Den Haag – en daar hield hij aan vast. Als conclusie van een cursus-richtlijn ‘Niet-Westerse religies’, april 1966, schreef mevr. Bhakdi over vipassana-meditatie: ‘An open invitation for open-minded people to regard Buddha as a psychologist and to try out his technique. Meditation centers exist in Thailand, Burma, England and Germany. Facilities available in The Hague.’

Zij liep hiermee vooruit op de mindfulness wave die later zo sterk het meditatielandschap is gaan bepalen.

In zijn brief van 24 december 1969 aan de staf van meditatiecentrum De Kosmos schreef Bruno, twee jaar na de start van de ‘Stichting Vrienden van het Boeddhisme’ – hij was één van de oprichters: ‘Graag wil ik hierbij nogmaals tot uitdrukking brengen hoe bijzonder prettig ik de sfeer vond die ik te midden van U aantrof, bij mijn eerste kennismaking gisteravond. Uw Centrum en de verschillende zo stijl- en sfeervol ingerichte ruimten maken mij enthousiast en stemmen mij optimistisch wat de toekomst van de meditatie betreft. (…)
De leerling moet zelf uitmaken wie zijn leermeester is. Zoals ik reeds heb toegezegd, om te beginnen wil ik één avond per week ter beschikking houden en we moeten dan maar afwachten hoe de interesse in de Vipassana Meditatie zich verder zal ontwikkelen.’

Bruno had een heel eigen aanpak van het vipassana-onderwijs. Zijn lessen vonden plaats in de nieuwe meditatieruimte: de perfect wit geschilderde kelder van het vroegere Fantasio en nu dus De Kosmos. Een half uur stil zitten met concentratie op de ademhaling, een half uur meditatief lopen, antwoord opschrijven op een door hem gestelde filosofische vraag, en met verhoogde concentratie een tekening schetsen van een medecursist.

Op een gegeven moment voegde Erik Bruijn zich bij de meditatiegroep in De Kosmos (zie het door hem getekende portret van Bruno Mertens). Erik begon later zijn eigen zengroep.

Tekening Bruno Mertens door Erik Bruijn
Tidorp
Bruno had een verborgen agenda waar hij al gauw mee voor de dag kwam. Hij wilde een alternatief dorp stichten in de Flevopolder, waarvan het zuidelijk gedeelte net in 1968 droog was gepompt. Ik geloofde er niet echt in, vond dat Bruno wat aan zelfoverschatting leed, maar was nieuwsgierig naar het vervolg en vond het een prachtige mentale oefening om een dorp zomaar te ontwerpen, zonder geschiedenis, puur op grond van nieuwe inzichten en in meditatief perspectief. Bruno besloot – toen er geen ruimte was voor een experiment in de polder – in 1976 het Tidorp intiatief te vestigen op zijn eigen stuk grond dat grensde aan het natuurgebied de Vroongronden bij Haamstede, Schouwen Duiveland. Het begon als een verzameling caravans met een geodetische tent als meditatieruimte. Ton Alberts was voorzitter, Bruno penningmeester en prof. Kwee Swan Liat bestuurslid (later ook prof. Westhoff), terwijl ik secretaris was tot 1982, toen ik naar Engeland vertrok om te studeren. De ontwikkeling van Tidorp is uitvoerig – in artikelen van Jan de Breet en Eckart Dissen – gedocumenteerd en een verhaal apart.
Bruno emigreerde in 1994 naar Nieuw-Zeeland en overleed er in 2010 op 96-jarige leeftijd. Zijn 6 hectare grote Takou Bay meditatiecentrum werd overgenomen door de liefdevolle Koreaanse non Yasala.

Puja’s
In de prille begintijd van meditatiecentrum De Kosmos, waar hij tientallen jaren meditatieles gaf, nodigde Bruno theravada-monniken uit Thailand uit die in de Buddhapadipa Temple in Londen waren gestationeerd. Hij had voor het uitvoeren van puja’s een vervoerbaar boeddhistisch altaartje gemaakt. Ik hield niet erg van zijn kunstwerken, maar de schoonheid van dit altaartje en indrukken van de uiterst subtiele sfeer tijdens de recitaties in het Pali van de theravada-monniken zijn onuitwisbaar gebleken. Er was een levendige belangstelling van vernieuwers van de gevestigde religies voor het meditatiecentrum De Kosmos.

Erik Bruijn had, in de eerste begintijd, De Kosmos bezocht samen met Ven. Ananda Mangala Thera uit Sri Lanka en mij in contact met hem gebracht. Een veelbereisde theravada-monnik met een hoog profiel, die zich uiteindelijk in de Thaise tempel in Singapore had gevestigd. Hij was de uitgever van het internationele tijdschrift The Young Buddhist. Waar andere monniken zich gereserveerd opstelden toonde Ananda Mangala Thera tot mijn verbazing een enorm open belangstelling voor De Kosmos als experiment voor jongeren. Wat mij ook interesseerde was dat hij had deelgenomen aan de eerste World Conference on Religion and Peace in Kyoto, oktober 1970. Dit was één van de eerste interreligieuze conferenties op wereldschaal na Wereldoorlog II en zij was bijeengeroepen door de Japanse boeddhist Nikkyo Niwano, de oprichter van Rissho Kosei-kai, een lekenbeweging voor religieuze vernieuwing. Ananda Mangala Thera was leerling van de bekende Birmese vipassana-meditatieleraar Ven. Webu Sayadaw (1896-1977). Deze staat nog steeds bekend als een zeer bescheiden, verlichte monnik die voorrang gaf geeft aan nijver praktiseren boven theorie. Webu Sayadaw was adviseur van Sayagyi U Ba Khin.

Ik nodigde Ananda Mangala Thera uit om in de Kosmos een paar maanden mee te draaien als vipassana-leraar en als adviseur bij de verdere ontwikkeling van het centrum.

Hans van Willenswaard, zijn vrouw Wallapa en haar vader Sulak Sivaraksa
Theravada-monnik en trappisten
Inmiddels had ik impulsief ontslag genomen bij De Kosmos om mee te werken aan het zomerproject van de Mozes & Aaron Kerk. En ik had mijn souterrain in de Van Eeghenstraat overgedragen om na de zomer in Friesland te gaan wonen in een vlaag van verlangen terug te keren naar het platteland. Maar toen ik de brief ontving van Ven. Ananda Mangala dat hij de uitnodiging graag aannam, kon ik dat niet laten gaan. De Kosmos gaf mij wel een budget, maar volkomen onvoorbereid en als halve werk- en dakloze, stond ik onverwachts voor de taak drie maanden voor een theravada-monnik te zorgen in een toenemend herfstachtig Nederland. Dankzij de hulp van vrienden en de welwillende morele steun van Peter van der Beek en Everhard Post namens de Vrienden van het Boeddhisme (toen nog Nederlands Buddhistisch Centrum) had ik toch een redelijk programma kunnen opstellen, met meditatielessen drie keer per week in De Kosmos en spreekbeurten door het hele land. Oprichter Leon Dupont van boekhandel Au bout du monde stelde voor de monnik een huiselijk appartementje aan de Prinsengracht bij de Noordermarkt ter beschikking.

De Nieuwe Leidsche Courant kopte: ‘Boeddhist komt les in meditatie geven’. Hij vervolgde: ’18 september 1971, Amsterdam. Het meditatiecentrum De Kosmos in Amsterdam heeft een Boeddhistische kloosterling aangetrokken om in de hoofdstad lessen te geven in meditatie. Boeddhist Ananda Mangala Thera zal in een aantal lezingen zijn benadering behandelen van ondermeer “jeugd in opstand”, “de eenling en de maatschappij” en “de waarde van de godsdienst in de huidige gemeenschap”. Ananda Mangala Thera is afkomstig uit het Thai Boeddhistisch klooster in Singapore.’

Ven. Ananda Mangala Thera had bijzondere didactische gaven. Hij kon met verve de vele dimensies van het meditatieproces uitleggen in duidelijke bordtekeningen; hij maakte levendig contact met zijn gehoor.

Een opmerkelijk bezoek was dat aan abt Jeroen Witkam van de trappistenabdij Maria Toevlucht in Zundert, die kort na de oprichting in de Kosmos was komen kijken. Abt Jeroen had in 1970 voor het eerst een zencursus meegemaakt bij Karl Graf von Dürckheim. In het jaar van de ontmoeting met Ananda Mangala organiseerde hij de eerste zen-sesshin binnen een Nederlandse abdij. Het is abt Jeroens levenswerk geworden de joods-christelijke traditie en de zentraditie te verbinden. Toen Ven. Ananda Mangala Thera eenmaal vertrokken was, zat ik volledig aan de grond. Ik nam maar al te graag een baan aan als coördinator bij jongerencentrum De Beuk in Middelburg, om terug te vallen in ‘Fantasio-toestanden’ en erger. Maar ook daar baande een nieuw bewustzijn haar weg.  

Bron
Boeddhist komt les in meditatie geven






Terug naar Artikelen