Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - 18 maart 2016
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN
Artikelen Nieuwsberichten Beschouwingen

Een mensenleven: een kostbaar geschenk

Enkele aantekeningen

Kees Moerbeek

Vanuit boeddhistisch perspectief is mens-zijn een kostbaar geschenk en een unieke kans om te ontwaken en daardoor de cirkelgang van geboorte, dood en wedergeboorte te doorbreken. Belangrijker nog misschien: het leven als mens is een mogelijkheid om in dit bestaan ons eigen welzijn én het welzijn van anderen te bevorderen. Het is dus zaak om dit leven te koesteren. Vandaar het eerste voorschrift: ‘Ik houd mij aan het voorschrift om af te zien van het doden van levende wezens’ (Pali: Panatipata veramani sikkhapadam samadiyami).

even is handelen, en onze acties kunnen positief of negatief zijn. Ethiek is nadenken over wat in concrete situaties goed handelen is. Het is een onderdeel van de filosofie, van de theologie, de rechtspraak, de geneeskunde en van veel andere aspecten van het leven. Ethiek gaat over moraal en is de neerslag van wat in een bepaalde gemeenschap als vanzelfsprekend goed gedrag is aanvaard. Mensen zijn morele wezens.

Voorschriften
Boeddhistische ethiek gaat over de uitgangspunten en het praktisch handelen die het welbevinden van onszelf en anderen – alle levende wezens – bevorderen. De Vijf Regels of Voorschriften van Deugdzaamheid voor leken zijn de morele voorschriften van het boeddhisme. Deze voorschriften vatten Boeddha’s leer beknopt samen.

Boeddhisten volgen deze leefregels uit vrije wil, niet omdat ze worden opgelegd door bovennatuurlijke of wereldlijke autoriteiten. Het zijn geen geboden en ze bieden ook geen pasklare antwoorden op morele vragen. Eerder zijn het levensoefeningen voor iemand die zich op het boeddhistische pad bevindt. Daarbij ontstaat moreel heilzaam gedrag als van nature wanneer iemand ernaar streeft zijn ego en verlangens te beheersen en probeert liefdevolle vriendelijkheid en mededogen te beoefenen. Moreel juist handelen gaat uit van toewijding aan de voorschriften én komt tot uiting in liefdevolle vriendelijkheid en compassie. Wat telt, is dat de intentie die voorafgaat aan het handelen moreel juist is.

Deugden
Boeddhistische moraliteit is meer dan het volgen van regels; ze moeten nageleefd worden om de juiste redenen. De voorschriften en de boeddhistische deugden zijn de twee kanten van dezelfde medaille. In de voorschriften worden de handelingen van deugdzame mensen opgesomd, meent Damien Keown, emeritus hoogleraar boeddhistische ethiek van de Universiteit van Londen, en deugden zijn de handelingen van deze mensen.

Boeddhistische bronnen besteden veel aandacht aan het bevorderen van deugdzaam gedrag als een vorm van spirituele groei. De boeddhistische commentaren kennen lange lijsten met deugden en ondeugden. Het doel van deugden is bezoedelingen, negatieve emoties, ondeugden (kleshas) te bestrijden. De drie belangrijkste boeddhistische deugden zijn niet-gehechtheid, liefde en wijsheid. Van deze basisdeugden zijn talloze andere afgeleid. De meest belangrijke voor leken zijn geven, vrijgevigheid (dana), volledige geweldloosheid (ahimsa) en mededogen, compassie (karuna). In het mahayana-boeddhisme spreekt men over de zes perfecties (paramitas): vrijgevigheid (dana), harmonie (sila), geduld (ksanti), doorzettingsvermogen (virya), meditatie (samadhi) en wijsheid (prajna). Het zijn de tegenpolen van wat ‘de wortels van het kwaad’ (‘onheilzame wortels’) genoemd wordt: gehechtheid (raga), afkeer, haat (dvesa) en illusie, waandenkbeeld (moha). Deze vormen de bron van alle ondeugden.

Relativiteit
Leven is niet simpel en de problemen waar mensen tijdens hun leven tegenaan lopen, zijn legio. Vanuit de boeddhistische optiek is en blijft een leven als mens mensenwerk. Het boeddhisme pretendeert niet dat één manier van handelen de juiste, of zaligmakend, zou zijn. Dit vanuit de gedachte dat niet alleen alles steeds in verandering is; alle verschijnselen zijn ook nog eens relatief. Ze zijn met elkaar verbonden en verschijnen afhankelijk van elkaar. Menselijk gedrag kan dan ook niet beoordeeld worden op de absolute schaal van goed of fout. Allerlei factoren waar we geen weet van hebben, beïnvloeden ons gedrag, laat staan dat we er greep op zouden hebben. Wel is gedrag te beoordelen op de relatieve schaal van vaardig (kusala) of niet-vaardig (akusala). Vaardig of niet-vaardig in die zin dat handelen wel of juist niet leidt tot het naderbij brengen van het einde aan het lijden. In het eerste geval heet het gedrag heilzaam, in het tweede geval onheilzaam.

Hergeboorte
Leven is komen en gaan. Sterven en het moment van onze dood zijn daarvan ultieme voorbeelden. Omdat de ‘kwaliteit’ van ons overlijden een gunstige wedergeboorte bepaalt, is het belangrijk om het moment van sterven goed voor te bereiden. Dit kunnen we ons leven lang doen door onze geest te zuiveren van gehechtheid aan stoffelijke zaken, van de gehechtheid aan het bestaan en te leren dit alles los te laten. Het zorgt ervoor dat we minder lijden in de slotfase van dit leven. We kunnen dan dankbaar zijn voor wie we waren, voor wat we bereikt hebben voor onszelf en anderen, en kunnen hierdoor mogelijk de cirkelgang van geboorte, dood en wedergeboorte doorbreken. Dit alles is zo belangrijk dat de Dalai Lama zegt: ‘Als een stervende enige kans heeft op positieve, deugdzame gedachten, dan is dit vanuit boeddhistisch standpunt een reden om hem zelfs een paar minuten langer te laten leven.’

Het kan ook zijn dat we niet herboren worden, maar dat we net als de historische Boeddha de staat van uitgeblust zijn (nirvana) van het vuur der begeerte, hartstocht en illusie in dit leven bereiken.  

Bronnen
Wat is ethiek? Centrum voor ethiek en gezondheid CEG
Tang, T.N., Buddhist view on death and rebirth. The Wordsworth Encyclopedia of World Religions, p. 756. Wordsworth editions, 1999
Keown, D., Buddhist ethics. A very short introduction. Oxford University Press, 2005
Seidel, J., Zen en moraal gaan samen, Magazine Vrienden van het Boeddhisme, herfst 2013
The buddhist centre: buddhism for today
Bhikkhu Bodhi, Nourishing the roots. Essays on buddhist ethics, 1995
Buddhist ethics, BuddhaNet Basic Buddhism Guide
No regrets: Dalai Lama’s advice for living & dying





Terug naar Artikelen