Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - 1 februari 2015
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN
Artikelen Nieuwsberichten Beschouwingen

Thich Nhât Hanh:
‘mindfulness’ en mededogen

Jacques den Boer

e meest invloedrijke boeddhist uit Frankrijk is de 88-jarige Thich Nhât Hanh, stichter van Plum Village (Village des Pruniers) in de Dordogne. Op het ogenblik ligt hij in een ziekenhuis in Bordeaux , herstellende van een hersenbloeding die hem op 12 november heeft getroffen. Bij een aangekondigde ontmoeting met paus Franciscus in december werd hij vervangen door de non Chan Khong, sinds jaren zijn rechterhand. ‘Thây’, zoals zijn volgelingen hem noemen, zou er spreken over mindfulness en de morele houding van boeddhisten bij wereldwijde acties tegen moderne slavernij.

Thich Nhât Hanh
Thich Nhât Hanh (spreek uit: tik njat han) werd geboren in Vietnam, destijds een Franse kolonie, en hij werd noviet in een tempel in Hué toen hij zestien was. Als monnik ijverde hij In de jaren 1950 voor vernieuwing van het Vietnamese boeddhisme: hij was een van de eerste zes monniken die gingen fietsen. In de bloedige oorlog in en rond van Vietnam vanaf omstreeks 1955 hielp hij slachtoffers van de zware bombardementen. In zijn boek Vietnam: Lotus in a Sea of Fire (1967) lanceerde hij het ‘geëngageerd boeddhisme’. Het idee kwam voort uit ervaringen met de School voor Jongeren voor Sociale Dienstverlening die hij had gesticht als hulporganisatie op boeddhistische, dus geweldloze en menslievende, grondslag.

Een sluier ging omhoog

In de jaren 1961-1963 verdiepte hij zich op Amerikaanse uitnodiging – en met heimwee – in de godsdienstwetenschappen aan Princeton University en doceerde boeddhisme aan de Columbia University in New York City. Hij werd er op zichzelf teruggeworpen en kreeg ‘een glimp van inzicht’.

‘Ik begreep dat ik zonder idealen, verwachtingen, standpunten of banden ben. Ik hoef me niet aan beloften aan anderen te houden. Op dat moment verdween het gevoel van mijzelf als een entiteit tussen andere entiteiten. Ik wist dat dit inzicht niet het gevolg was van teleurstelling, wanhoop, vrees, verlangen of onwetendheid. Een sluier ging stil en moeiteloos omhoog. Dat is alles.’ In zijn dagboek noteerde hij: ‘ik was zorgeloos als een sprinkhaan die even uitrust op een grassprietje.’

Hij ging terug naar Vietnam en hervatte zijn werk als vredesactivist. In Saigon richtte hij de boeddhistische Van Hanh-universiteit op en een activistisch tijdschrift. In 1966 stichtte hij ‘Tiêp Hiên’, de Orde van Interzijn, ‘als rechtstreeks antwoord op de ideologische oorlog in zijn land tussen kapitalisme en communisme’.

Sister Chan Khong
Hij muntte het woord en begrip ’interzijn’ met deze omschrijving: de ordeleden beogen ‘de geest van Bodhisattva te helpen ontwikkelen, het vormgeven aan de diepe wens om alle levende wezens te helpen om hun lijden te transformeren door het ontwikkelen van inzicht, mededogen, liefde, vreugde en inclusiviteit in onze samenleving, op onze Aarde’. Zijn handleiding Interbeing, commentary on the 14 precepts werd in het Nederlands vertaald door Judith Bossert, ook lid van de orde.

Dharmaleraar

Ook in 1966 ontving Thich Nhât Hanh de ‘lamp-transmissie’ van zenmeester Chan That. Daarmee werd hij dharmaleraar van de Lieu Quan Dharma-lijn in 42ste generatie van de Lam Te Dhyana-school (Lin Chi Chan in het Chinees en Rinzai Zen in het Japans).

In de zomer van dat jaar reisde hij naar de Verenigde Staten en Europa (ook Nederland) om te pleiten voor vrede en beëindiging van de vijandelijkheden in Vietnam. In de hele westerse wereld was grote politieke commotie over de Vietnam-oorlog, vooral door het grootscheepse militaire optreden van de V.S. Thich Nhat Hanh kreeg warme bijval van de vreedzame strijder voor Afrikaans-Amerikaanse burgerrechten ds. Martin Luther King, die hem nomineerde voor de Nobelprijs voor de Vrede van het jaar daarop. Maar in 1967 is de prijs niet toegekend.

De reis naar het Westen had voor Thich Nhat Hanh dramatische gevolgen. Zowel Noord- als Zuid-Vietnam weigerden hem toestemming om terug te keren naar zijn geboorteland. Jarenlang bleef hij rondreizen om zijn gecombineerde boodschap van boeddhisme en vrede uit te dragen in de westerse wereld. In 1969 leidde hij in Parijs de boeddhistische delegatie bij de vredesonderhandelingen voor Vietnam. In januari 1973 werd uiteindelijk de vrede getekend tussen Noord- en Zuid-Vietnam en de V.S., maar Thich Nhat Hanh mocht niet terugkeren. Pas na 39 jaar, in 2005, zette hij weer voet op Vietnamese bodem.

Zoete aardappelen

Frankrijk werd zijn tweede vaderland. Begin jaren 1970 was hij universitair docent en onderzoeker aan de Sorbonne in Parijs, en in 1975 begon hij in het dorpje Fontvannes, bij Troyes, een boeddhistische leefgemeenschap, ‘Les Patates Douces’ (‘De zoete aardappelen’, het basisvoedsel in Vietnam).

In 1982 verhuisde Thich Nhat Hanh naar een zuidelijker gebied. Het boeddhistische klooster en meditatiecentrum werd gevestigd in de omgeving van Bergerac. De naam werd Village des Pruniers (Plum Village), het dorp van de pruimenbomen. In vier centra, twee voor monniken en twee voor nonnen, wonen de 200 vaste bewoners en elk jaar komen er ongeveer 8000 bezoekers uit de hele wereld om zich te oefenen in de levenskunst, ‘het wonder van mindfulness’. Van de 1250 pruimenbomen is meer dan de helft geschonken door kinderen. De oogst wordt verkocht ten bate van arme kinderen in Vietnam.

Thich Nhat Hanh combineert leringen uit zen en andere mahayana-richtingen, bijvoorbeeld Reine-Landboeddhisme, en de leer van de Boeddha volgens de Theravada met ideeën uit de westerse psychologie. Hij herkent zich ook in sommige christelijke geloofspunten. ‘Aandacht is de energie van de Boeddha, de Heilige Geest is de energie van God. Beiden hebben het vermogen onze aanwezigheid te intensiveren, ervoor te zorgen dat we ten volle leven, liefdevol en met diep begrip.’

Bewuste aandacht bij elk moment in het leven – dat is zijn boodschap voor ieder mens. En de bewuste aandacht begint met een onmisbare activiteit voor ieder mens, die elk ogenblik van het bestaan moet worden verricht: ademen. Op zijn karakteristieke manier heeft hij het samengevat in een eenvoudig versje: ‘Ik adem in en ben me bewust dat ik inadem, ik adem uit en ben me bewust dat ik uitadem.’ Door intense aandacht, in de meditatie, lopend, zittend, liggend of tijdens welke activiteit dan ook, kan de mens in contact komen met de ware aard van de werkelijkheid.

Mindfulness


Ondanks zijn hoge leeftijd vloog Thich Nhât Hanh nog jaarlijks over de wereld om het wonder van leven in aandacht (‘mindfulness’) en de werkelijkheid van ‘interzijn’ uit te dragen. Hij opende kloosters annex meditatiecentra in de Verenigde Staten, Australië, Hong Kong, Thailand en Vietnam.

Hij breidde geleidelijk het sociale begrip geëngageerd boeddhisme uit met zorg voor de ecologie en directe steun aan mensen ongeacht hun geestelijke of religieuze achtergrond. In Duitsland stichtte hij het European Institute of Applied Buddhism. Er wonen 50 monniken en nonnen, die cursussen geven om individuen, paren en gezinnen te helpen ‘hun lijden te transformeren en innerlijke vrede te ontwikkelen’ en opnieuw in contact te komen met hun eigen bronnen in religie en cultuur.

Voor zijn volgelingen, in Plum Village en de andere kloosters annex meditatiecentra, brengt ‘Thây’ zijn leringen geregeld over met eenvoudige woorden en gedichtjes en in warme, liefdevolle omgang met iedereen, zeker ook kinderen.


Aandachtsoefeningen

Voor de Orde van Interzijn heeft Thich Nhât Hanh veertien aandachtsoefeningen gegeven als de praktische weerslag van zijn diepste inzicht. Voor de honderden sangha’s die vooral bestaan uit leken, gaf hij vijf regels.

Tot de orde behoren niet alleen monniken en nonnen, maar ook leken. Hun credo luidt:

‘Bewust van het lijden veroorzaakt door fanatisme en onverdraagzaamheid, zijn wij vastbesloten geen enkele leerstelling, theorie of ideologie, het boeddhisme inbegrepen, te verheerlijken of ons eraan vast te klampen. We willen leren het boeddhistisch onderricht te zien als een leidraad om ons begrip en mededogen te ontwikkelen, en niet als een leer om voor te vechten, te doden of te sterven.’

Veertien aandachtsoefeningen voor ordeleden

1.   Openheid
2.   Niet gehecht zijn aan opvattingen
3.   Vrijheid van denken
4.   Besef van het lijden
5.   Gezond en met mededogen leven
6.   Omgaan met boosheid
7.   Hier en nu gelukkig zijn
8.   Echte gemeenschap en communicatie
9.   Waarachtig en liefdevol spreken
10. De Sangha beschermen en voeden
11. Juist levensonderhoud
12. Eerbied voor het leven
13. Vrijgevigheid
14. Ware liefde

Vijf aandachtsoefeningen voor leden van gewone sangha’s

1.   Eerbied voor het leven
2.   Werkelijk geluk
3.   Ware liefde
4.   Liefdevol spreken en aandachtig luisteren
5.   Heling en voeding


Alkmaar

De kern van de beoefening is te vinden in zijn populairste boek, The miracle of mindfulness, dat in veertig talen is vertaald. Er zit een Nederlands kantje aan.

‘In februari 1975 was Thây Nhât Hanh (Thây betekent meester) in Nederland om een aantal gastcolleges te geven. Hij logeerde toen een kleine week bij ons in Alkmaar, waar het eerste gedeelte van dit boek klaar kwam.’ Zo begint het voorwoord van de Nederlandse vertaling uit het Engels door Kirsten Roep.

Zij vertelt verder: ‘Op een ochtend stelde Thây me voor met hem mee te gaan naar een kleine bos vlak bij ons huis, om daar samen een tijdje te mediteren. Terwijl we heel langzaam door het bos liepen, leerde Thây me hoe ik door bewust te ademen tot innerlijke stilte en concentratie kon komen. Het werd een ervaring die moeilijk te beschrijven is. Een intens gevoel van je eigen aanwezigheid, van de aanwezigheid van de ander, van alles om je heen, zelfs van de kleinste dingen. Ieder onderscheid viel weg – je bent helemaal jezelf, maar ook meer dan jezelf. We hebben geen woord tegen elkaar gezegd. Tegen het einde van de wandeling had ik zo’n gevoel van eenheid dat mijn ademhaling een soort gesprek zonder woorden werd.’

Kirsten Roep was lid van het Komitee voor Vietnamese Weeskinderen. Haar vertaling verscheen eind 1975, ongeveer tegelijk met de eerste editie van de Engelstalige uitgave, onder de titel ‘Het gras wordt groener; meditatie in aktie’.  

Bronnen
Stichting Leven in aandacht
Leven in aandacht: sangha’s
Order of Interbeing
Thich Nhât Hanh: Plum Village
Village des Pruniers
European Institute of Applied Buddhism
Thich Nhât Hanh: wikipedia
T. Kamphof, Thich Nhât Hanh: Mededogen zonder grenzen. Zijn visie en zijn leven. Deventer: Ankh-Hermes, 2007.
Thich Nhât Hanh, De geur van palmbladen. Dagboeken 1962-1966. Haarlem, Altamira-Brecht. 2008.
Thich Nhât Hanh, Het gras wordt groener. Meditatie in aktie. Gondenbrett: Zenuitgeverij Theresiahoeve, 1976. Met voorwoord van Kirsten Roep. (Vertaling van The Miracle of Mindfulness!, Beacon Press, Boston, 1976)
Thich Nhât Hanh, Tiêp Hiên, boeddhisme in 14 poorten. Nijmegen: Zenuitgeverij Theresiahoeve, [1989] Vertaling van Interbeing: commentaries on the Tiêp Hiên precepts. Berkeley (Calif.)





Terug naar Artikelen