Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - 7 december 2015
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN
Artikelen Nieuwsberichten Beschouwingen

In Duitsland staat een boeddhistisch huis

Kees Moerbeek

et boeddhisme in Duitsland is 150 jaar jong. In het eerste deel van dit overzichtsartikel ga ik met reuzenstappen door deze geschiedenis heen. In het tweede deel komen hedendaagse Duitse boeddhistische initiatieven aan bod, in het gevangeniswezen en in het onderwijs.


Een van de eerste Duitsers die beïnvloed zijn door het boeddhisme was de filosoof Arthur Schopenhauer (1788-1860). Veel van zijn kennis over het boeddhisme ontleende hij aan onderzoek van Isaac Jacob Schmidt (1779-1847). Schmidt verwierf faam door zijn publicaties over de geschiedenis van de Mongolen en de Tibetanen. Ook schreef hij de eerste grammatica van het Tibetaans en van het Mongools en stelde hij het eerste woordenboek samen van zowel het Tibetaans als het Mongools.

Pioniers

Schopenhauer inspireerde anderen, zoals de oriëntalisten/boeddhisten Karl Eugen Neumann (1865-1915), Paul Dahlke (1865-1928) en de eerste Duitse theravada-monnik Nyanatiloka Mahathera (Anton Gueth, 1878-1957). Laatstgenoemde schreef Das Wort des Buddha (1906), dat in het Engels vertaald populair werd. Neumann vertaalde een groot deel van de Pali Canon in het Duits.
Buddhistische Haus

Ook Duitse indologen, zoals Hermann Oldenberg (1854-1920) met zijn Buddha − sein Leben, seine Lehre, seine Gemeinde (1881), hadden grote invloed op het Duitse boeddhisme. Subhadra Bhikschu (Friedrich Zimmermann, 1852-1917) schreef de Buddhistischer Katechismus (1888), gebaseerd op de Buddhist Catechism van Henry Steel Olcott (1832-1907). Siddhartha (1922) van Hermann Hesse wekte bij velen de belangstelling voor het boeddhisme.

De Buddhistischen Missionsverein für Deutschland in Leipzig was de eerste boeddhistische organisatie (1903), opgericht door de indoloog Karl Seidenstücker (1876-1936), die ook een blad uitgaf. De arts Paul Dahlke richtte in 1922 het Buddhistische Haus in Berlijn op. Dit theravada-boeddhistische klooster groeide uit tot hét centrum van het Duitse boeddhisme en was in 1933 gastheer van het eerste Europese boeddhistische congres.

Nazi-tijd

De Duitse Tibet-expeditie in 1938-1939 onder leiding van de zoöloog en geoloog Ernst Schäfer bracht tweeduizend etnologische voorwerpen naar Duitsland, duizenden plantenzaden, honderden vogelbalgen (vogelhuiden met veren) en duizenden eieren. De unieke en omvangrijke collectie foto- en filmmateriaal in zwart-wit en kleur is bijzonder, want deze geeft een beeld van het verdwenen leven in Tibet.

De expeditie keerde begin augustus 1939 in Duitsland terug. Kort daarna brak de Tweede Wereldoorlog uit. Oorlogshandelingen vernietigden een deel van de verzameling, maar deze bleef grotendeels bewaard en is te bezichtigen in onder andere het Museum für Naturkunde in Berlijn.

Rond de expeditie heerste vanaf het begin een controverse, omdat deze geworteld zou zijn in nazi-ideologie en ‘geheime’ doelen zou hebben. Uit wetenschappelijk onderzoek is hiervan echter niets gebleken.

De nazi’s stonden toe dat het Buddhistische Haus gedurende de oorlog open bleef − onder streng toezicht. Sommige leden van de organisatie beheersten het Chinees en Japans en werden door de nazi’s ingezet als vertalers. Een andere mogelijke reden voor de ‘tolerantie’ ten opzichte van het boeddhisme is dat de nazi’s de relatie met Japan niet wilden verstoren. Over het algemeen werden boeddhisten in het Derde Rijk niet vervolgd.

De Duitse Dharmaduta Society (oorspronkelijk Lanka Dharmaduta Society) zou in 1957 het in verval geraakte Buddhistische Haus van de erfgenamen Dahlke kopen. Het werd een belangrijk theravada-boeddhistisch centrum en behoort nu tot het Duitse nationale culturele erfgoed.

etnografische foto
Schäfer-expeditie
Zen en Tibetaans boeddhisme

Terwijl aanvankelijk het theravada-boeddhisme het boeddhistische landschap in Duitsland domineerde, werden na de Tweede Wereldoorlog zen en het Tibetaans boeddhisme er bekend. In 1952 richtte lama Anagarika Govinda (Ernst Lothar Hoffmann, 1898-1985) de Duitse tak van de Arya Maitreya Mandala op. Een andere belangrijke pionier is de boeddhistische (theravada-)non Ayya Khema (Ilse Kussel, 1923-1997).

De koepelorganisatie Deutsche Buddhistische Union (DBU) werd in 1955 opgericht. De DBU publiceert de kwartaaluitgave Buddhismus aktuell.

Over het boeddhisme in de Duitse Democratische Republiek van voor de val van de Muur is weinig bekend. Er zijn berichten over kleine groepen in onder andere Dresden, Leipzig en Halle. Het in 1841 opgerichte Institut für Indologie und Zentralasienwissenschaften van de Universiteit van Leipzig publiceerde over boeddhisme en Tibetologie. Boeddhistische Vietnamese contractarbeiders in de DDR beleefden hun geloof in familie- en vriendenkring en in woonkamers.

Hoeveel boeddhisten zijn er in Duitsland?

De DBU telde in 1962 2000 aangesloten boeddhisten. Hoeveel boeddhisten Duitsland nu heeft, is lastig te schatten, omdat velen thuis mediteren of aan een of meer groepen verbonden zijn.

Er zijn 120.000 boeddhisten van Aziatische afkomst − de meesten vluchtelingen uit Vietnam. Anderen komen uit bijvoorbeeld Sri Lanka, Thailand en Taiwan. Naar schatting zijn er 150.000 boeddhisten van Duitse afkomst. Er zijn meer dan 600 groepen van alle tradities, stromingen en scholen en 55 zijn bij de DBU aangesloten. Sommige hebben afdelingen in het hele land. Naast aangesloten groepen heeft de DBU 2300 individuele leden.

In het artikel ‘Wie viele Buddhisten gibt es in Deutschland?’ wordt een andere schatting gegeven. Er zouden 230.000 tot 250.000 Aziatische boeddhisten zijn en 80.000 tot 100.000 Duitsers, die contact hebben met een of meer boeddhistische centra. Alles bij elkaar komt men tot 350.000 mensen in Duitsland die boeddhist zijn.

Trendy is niet voldoende

Het boeddhisme in Duitsland groeit, meldt Deutsche Welle. David Schneider, leraar in de Shambhala-traditie: ‘Dit komt door het tolerante en open karakter van het boeddhisme. Er zijn nooit boeddhistische oorlogen geweest en mensen vrezen extremistische religieuze groeperingen. Boeddhisme is tegen extremisme, je kunt geen boeddhistische extremist zijn.’

Inken Prohl, theoloog aan de Universiteit van Heidelberg, meent dat de fascinatie voor het boeddhisme ook te maken heeft met de persoon van de Dalai Lama. Maar ze gelooft dat mensen vooral op zoek zijn naar bekommernis en mededogen, en naar antwoorden op vragen die hun christelijke achtergrond hun niet kan bieden.

Of het boeddhisme in Duitsland een blijvertje is, daarover verschillen de meningen. Het is de vraag hoe diep het boeddhisme er geworteld is en of het zal blijven groeien. Mogelijk neemt de toename af als mensen beseffen dat er werk te doen valt als je het boeddhistische pad volgt. Schneider: ‘Trendy zijn is niet voldoende. (…) Uiteindelijk moet je het zelf doen. Maar vanwege de stress van het moderne leven heeft het boeddhisme veel te bieden.’

Vrede in de bajes

Gevoelens van schuld en wanhoop kunnen enorm drukken op gedetineerden. Velen hebben slaapproblemen en ervaren problemen op psychisch vlak, signaleerde de rooms-katholieke geestelijk verzorgende Bruno Liesenfeld. Hij is initiatiefnemer van zenmeditatie in de gevangenis van Siegburg (Noordrijn-Westfalen). Liesenfeld had tien jaar ervaring met meditatie toen hij dit zen-initiatief nam. Dankzij zenmeditatie ervaren de gevangenen een gevoel van rust. Meditatie bereidt hen ook voor op het leven buiten de gevangenispoort.

André is zo’n gedetineerde: ‘Als je in de gevangenis komt, beginnen allerlei stemmen tegen je te praten. Deze stemmen maken je depressief. Je moet een manier vinden om hiermee om te gaan.’ Inmiddels is hij ervan overtuigd dat ‘het niet uitmaakt in welke situatie je verkeert. Het eerste wat je niet moet doen, is de hoop verliezen. We leven in een wereld waar het moeilijk is vrede te vinden. Er is vrede als je ernaar op zoek gaat, zelfs in de gevangenis.’

De meeste mannelijke gevangenen hebben vijf tot tien veroordelingen op hun kerfstok. Niet iedereen bereikt de vrijheid, een deel verblijft langdurig in de gevangenis. Ze voelen zich er veiliger door eerdere traumatische ervaringen in de buitenwereld. Liesenfeld concludeert dat ‘de meeste criminelen op enig moment in hun leven zelf slachtoffer waren, van verwaarlozing en van weinig kansen op intellectuele en maatschappelijke ontplooiing’.

Aanvankelijk werd zenmeditatie in Siegburg alleen aan gevangenen aangeboden. Tegenwoordig worden er ook sessies gehouden voor de staf.

Boeddha in de schoolbanken

Boeddhisme hoort sinds 2003 bij het vrijwillig godsdienstonderwijs op Duitse openbare scholen. Ook particuliere scholen beginnen zich ervoor te interesseren.

Leerlingen van alle groepen van de Keulse Internationale Friedensschule kunnen lessen boeddhisme volgen. Het is de enige school in Noordrijn-Westfalen waar het mogelijk is naast katholieke en protestantse lessen ook lessen islam, judaïsme, hindoeïsme en boeddhisme te volgen, twee uur per week. Polly, Mandana, Franziska en Adrian, alle vier tussen de 7 en 9 jaar, doen mee aan de lessen boeddhisme en leren mediteren. Werner Heidenreich, die hen begeleidt, runt ook Stadtraum, een boeddhistisch centrum in Keulen.

De kinderen verschillen van mening of mediteren gemakkelijk of juist moeilijk is. ‘Je hoeft je alleen maar te concentreren, te liggen of te zitten, en stil en rustig te zijn’, zegt Franziska. ‘Je hoeft niet na te denken, alleen maar je geest te openen.’ Adrian denkt daar anders over: ‘Je moet leren om je te concentreren. Je kunt wel zitten mediteren met al die gedachten in je hoofd, maar je wordt er pas goed in als je helemaal niet meer denkt.’

Ook op de Schinkel-Grundschule in Charlottenburg (Berlijn) worden lessen boeddhisme gegeven. De meeste leerlingen die deze lessen volgen, volgen ook lessen christendom of islam. De concentratieoefeningen en het mandala’s tekenen kunnen de kinderen helpen zich beter te concentreren en te leren, zegt lerares Renate Noack.

De kinderen vinden de lessen leuk. ‘Vaak mediteer ik zelfs thuis’, zegt de 9-jarige Sabrina. ‘Ik doe het licht uit, ga op bed zitten en adem in en uit.’ Het helpt haar als ze kwaad is op haar ouders of haar vrienden. De derdeklasser Nike komt graag naar deze lessen: ‘Het is vaak het enige moment op school om me te ontspannen.’

De gepensioneerde lerares Duits en filosofie Noack houdt zich sinds de jaren zeventig met boeddhisme bezig. Ze vindt, net als Werner Heidenreich, boeddhismeonderwijs op school pionieren. Geschikt lesmateriaal is lastig te vinden, want het meeste boeddhistische materiaal voor kinderen komt uit Azië. Noack werkt met Nederlandse vertalingen, maar het blijft behelpen. Ze maakt zich zorgen over de lessen boeddhisme. Er moeten zich niet alleen voldoende leerlingen aanmelden, maar wie moet haar opvolgen? De docent die de lessen geeft, moet bevoegd zijn, maar het boeddhisme is geen examenvak in Duitsland. Ook moet de leraar geworteld zijn in het boeddhisme, vindt ze. Waar vind je de combinatie van die twee?  

Bronnen
Buddhismus Kennenlernen − Ist wirklich alles Leiden?
Chech, O., Buddhism lessons teach German pupils the art of ‘not thinking’, Deutsche Welle, 02.08.2011
Deutsche Buddhistische Union
Engelhardt, I., Die Ernst Schäfer Tibetexpedition 1938-1939
Jakobs, L., Berliner Schüler meditieren im Unterricht, der Tagesspiegel, 20.05.2015
Ong, L.F., German prisoners find their inner Zen, Deutsche Welle, 30.04.2013
Regenbogen, Th.G., Buddhismus in der DDR
Walker, T., Buddhism in Germany Finding New Adherents, Deutsche Welle, 10.10.2007
Wie viele Buddhisten gibt es in Deutschland?





Terug naar Artikelen