Magazine van de stichting Vrienden van het Boeddhisme - 23 maart 2014
WELKOM TEKSTEN ARCHIEF STICHTING CONTACT LINKS ZOEKEN
Artikelen Nieuwsberichten Beschouwingen

Gandhara, een verdwenen wereld

Een historisch overzicht

Kees Moerbeek

Indo-Griekse koninkrijk
e Swatvallei haalt geregeld het nieuws door bomaanslagen van de Taliban en aanvallen van Amerikaanse drones, maar ooit behoorde de vallei tot een bloeiend boeddhistisch koninkrijk. Het historische koninkrijk Gandhara lag in het huidige Oost-Afghanistan en Noordwest-Pakistan, beroemd geworden door de Grieks-boeddhistische kunst die de Boeddha zijn menselijke uiterlijk gaf. Het koninkrijk bestond van de zesde eeuw voor Christus tot de elfde eeuw na Christus en was het kruispunt van handel en cultuur tussen India, Centraal Azië, het Midden-Oosten en het Grieks-Romeinse Middellandse Zeegebied.

In de zesde en vijfde eeuw voor Christus was Gandhara nog een deel van het Perzische Rijk. Alexander de Grote veroverde het in de vierde eeuw voor Christus. Chandragupta Maurya, de stichter van het Maurya-dynastie, lijfde het vervolgens in. Zijn kleinzoon keizer Ashoka breidde het rijk verder uit totdat hij zich bekeerde tot het boeddhisme. Het boeddhisme werd staatsgodsdienst en zijn rijk het middelpunt van boeddhistische bekering. In deze periode werd ook Sri Lanka boeddhistisch. In 185 v. Chr. werd de laatste Maureyaanse keizer vermoord. Generaal Pusyamitra Sunga greep de macht en stichtte de hindoeïstische Sunga-dynastie in India, wat het begin inluidde van het einde van het Indiase boeddhisme.

Mogelijk om de Griekse bevolking te beschermen nam de Grieks-Bactrische koning Demetrius I Gandhara in en viel het Sunga-rijk binnen. Bactrië, in het Noordoosten van het huidige Afghanistan, was eeuwenlang een bloeiende Griekse kolonie. Na de dood van Demetrius streden zijn opvolgers om de macht en kon Gandhara zich losmaken. Menander I (160-130 v. Chr.) was de beroemdste heerser van dit onafhankelijke Indo-Griekse koninkrijk, die de strijd aanbond met met de Sunga’s. Milinda, zoals Menander I in het Pali genoemd werd, bekeerde zich tot het boeddhisme. Hij is bekend van zijn dialogen met de boeddhistische geleerde Nāgasena (of Milindapañhā, wat betekent: ‘Vragen van Milinda’). Na zijn dood volgden invasies van nomadische Iraanse volkeren, wat het einde betekende van dit onafhankelijke Indo-Griekse koninkrijk.

Boeddhabeelden
De Koeshana, een Centraal-Aziatische herdersvolk, veroverden in 135 v. Chr. Grieks-Bactrië, namen Gandhara in en stichtten een groot rijk. Onder koning Kanishka strekte het zich uit van Afghanistan tot het Gangesbekken. Hij was de bekendste van de Koeshana-koningen en net als Ashoka en Milinda een promotor van het boeddhisme.

Tijdens de boeddhistische Koeshana-periode bloeide Gandhara. De eerste afbeeldingen van de Boeddha in menselijke vorm en van bodhisattva’s werden in deze tijd gemaakt.

Boeddha treedt nirvana binnen
Bodhisattva uit Gandhara















Verval

In de derde eeuw werd het rijk onder de voet gelopen door de Hunnen en in 450 n. Chr. verdween wat er nog restte aan Koeshana Gandhara. Sommige boeddhistische monniken namen Koeshana-kunst mee naar de Swatvallei. Daar overleefde het boeddhisme nog een paar eeuwen. Volgens de overlevering zou de achtste-eeuwse Padmasambhava (Goeroe Rinpoche) het vajrayana-boeddhisme vanuit deze vallei naar Tibet gebracht hebben.

Padmasambhava
De Perzen namen in de zesde eeuw bezit van het land en de eeuw erna bereikte de Islam Gandhara. Eeuwenlang leefden boeddhisten en moslims vreedzaam naast elkaar. Over het algemeen lieten de moslimheersers de boeddhistische gemeenschappen en kloosters met rust. Na de verovering door Mahmud van Ghazna in 1021 kwijnde Gandhara weg en verdween de naam uit de geschiedenis. Het is niet bekend wanneer de laatste boeddhistische kloosters in Afghanistan en Pakistan verlaten zijn.

De erfenis van het boeddhistische Gandhara is niet alleen te vinden in musea waar ook ter wereld, maar ook in Pakistaanse en Afghaanse steden en in het landschap. Taxila, Bamiyan en de Swatvallei zijn daar voorbeelden van.

Takṣaśilā, het huidige Taxila in Pakistan, dat al dateert uit de vijfde eeuw v. Chr., lag aan drie belangrijke handelsroutes. Het was samen met Pesjawar een van de twee belangrijkste steden van Gandhara. Het was een boeddhistisch studiecentrum, waar het mahayana-boeddhisme zou zijn ontstaan. De stad wordt beschreven in de Jātakas uit de Pali-canon, die verhalen over de vorige levens van de Boeddha.

In de tweede helft van de vijfde eeuw maakten binnenvallende Centraal-Aziatische Heptalieten (door de Grieken ‘Witte Hunnen’ genoemd) de boeddhistische kloosters en de stupa in de stad met de grond gelijk. Tegenwoordig behoren deze ruïnes tot de oudheidkundige site van Taxila.

Bamiyan is de hoofdstad van de provincie Bamiyan in het huidige centraal Afghanistan. Gelegen aan de Zijderoute was het een kruispunt van Oost en West. Beroemd is de archeologische site van het boeddhistische klooster waar de stad naar vernoemd is.

In de rotsen tegenover de stad zijn enorme Boeddhabeelden uitgehakt, die in 2001 opgeblazen werden door de Taliban. Al veel eerder in de geschiedenis is geprobeerd de beelden te vernietigen, maar bleven ze gespaard.

Stupa in Gandhara (Koeshana-periode)
Na het vertrek van de Taliban zijn in de grotten bij de beelden unieke archeologische ontdekkingen gedaan, zoals olieverf fresco’s uit de vijfde tot de negende eeuw, boeddhistische beelden en fragmenten van oude boeddhistische geschriften. Ook werd een tot dan toe onbekend 19 meter lang beeld van een liggende boeddha opgegraven.

De Swatvallei, berucht vanwege aanslagen van de Taliban, ligt in Pakistan aan de grens met Afghanistan. Volgens de traditie zou de Boeddha hier gepredikt hebben. Na de val van het Maureyaanse rijk werd het een boeddhistisch centrum met veel kloosters, stupa’s en boeddhabeelden. Er zijn in deze streek veel archeologische ontdekkingen gedaan, waaronder relikwieën van de Boeddha.  

Bronnen
Buddhism in Afghanistan: Once a prosperous Buddhist kingdom turned a Living Hell
The Lost World of Buddhist Gandhara
Buddhist heritage of Pakistan
Greco-Buddhist art
NATO in Afghanistan - The future of the Bamiyan Buddhas
Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley
Taxila





Terug naar Artikelen